گونه های مجازات

0

مجازات در آئینه قوانین و مقررات

 الف‌- مجازات در قانون اساسی: قانونگذار اساسی جمهوری اسلامی ایران در 6 اصل قانون اساسی اصطلاح «مجازات» را به‌کار برده است. در اصل سی و دوم قانون اساسی، دستگیری افراد بدون حکم و ترتیب مقرر در قانون ممنوع شده و متخلف از آن قابل مجازات شناخته شده است؛ براساس اصل‏ سی و ششم« حکم‏ به‏ مجازات‏ و اجرا آن‏ باید تنها از طریق‏ دادگاه‏ صالح‏ و به‏ موجب‏ قانون‏ باشد»؛ در اصل‏ سی و هشتم، هر گونه‏ شکنجه‏ برای‏ گرفتن‏ اقرار و یا کسب‏ اطلاع‏ ممنوع‏ شده ‏ و متخلف‏ از ‏ اصل‏ طبق‏ قانون‏ ‏ قابل مجازات است؛ براساس اصل‏ سی و نهم« هتک‏ حرمت‏ و حیثیت‏ کسی‏ که‏ به‏ حکم‏ قانون‏ دستگیر، بازداشت‏، زندانی‏ یا تبعید شده‏، به‏ هر صورت‏ که‏ باشد ممنوع‏ و موجب‏ مجازات‏ است»‏؛  در اصل یکصد و دهم، « عفو یا تخفیف‏ مجازات‏ محکومین‏ در حدود موازین‏ اسلامی‏» از وظایف واختیارات رهبر شناخته شده است؛ و در بند 4 اصل‏ یکصد و پنجاه و ششم، «کشف‏ جرم‏ و تعقیب‏ مجازات‏ و تعزیر مجرمین‏ و اجرای‏ حدود و مقررات‏ مدون‏ جزایی‏ اسلام‏» برعهده قوه‏ قضائیه‏ گذاشته شده است. منظور از مجازات در اصول مزبور، مفهوم حقوقی مجازات است که توسط قانونگذار بر مجرم تحمیل می‌شود و به حکم دادگاه صالح اجرا می‌شود.

 

ب‌- مجازات در قوانین عادی: در قانون مجازات عمومی مصوب 1352 جرم از حیث شدت و ضعف مجازاتها به جنایت، جنحه و خلاف تقسیم می‌شد(ماده 7)؛ ‌که براساس ماده 8 آن قانون، مجازاتهای اصلی جنایت به قرار زیر است:1- اعدام. 2- حبس دائم. 3- حبس جنایی درجه یک از سه سال تا 15 سال. 4- حبس جنایی درجه دو از دو سال تا 10 سال. و برحسب ‌ماده 9 نیز مجازاتهای اصلی جنحه به قرار زیر است: 1- حبس جنحه‌ای از 61 روز تا سه سال. 2-  جزای نقدی از 5001 ریال به بالا. و مجازات خلاف، جزای نقدی از 200 ریال تا 5000 ریال است(ماده 12). با تصویب قانون راجع به مجازات اسلامی در سال 1361 و نیز قانون مجازات اسلامی مصوب 1370 تقسیم‌بندی قبلی مجازات از بین رفت. براساس ‌ماده 12 قانون مجازات اسلامی مصوب 1370، مجازاتهای مقرر در این قانون پنج قسم است. 1- حدود 2 – قصاص 3 – دیات 4 – تعزیرات 5 – مجازاتهای بازدارنده؛ حد، به مجازاتی گفته می‌شود که نوع و میزان و کیفیت آن در شرع تعیین شده است(ماده 13). قصاص، کیفری است که جانی به آن محکوم می‌شود و باید با جنایت او برابر باشد(ماده14). دیه، مالی است که از طرف شارع برای جنایت تعیین شده است(ماده 15). تعزیر، تأدیب و یا عقوبتی است که نوع و مقدار آن در شرع تعیین نشده و به نظر حاکم واگذار شده است از قبیل حبس و جزای نقدی و‌شلاق که میزان شلاق بایستی از مقدار حد کمتر باشد(ماده 16). مجازات بازدارنده، تأدیب یا عقوبتی است که از طرف حکومت به منظور حفظ نظم و مراعات مصلحت اجتماع در قبال تخلف از مقررات‌و نظامات حکومتی تعیین می‌گردد از قبیل حبس، جزای نقدی، تعطیل محل کسب، لغو پروانه و محرومیت از حقوق اجتماعی و اقامت در نقطه یا نقاط‌معین و منع از اقامت در نقطه یا نقاط معین و مانند آن(ماده17).

این مطلب را نیز مطالعه کنید:  حق انتفاع چیست؟

براساس ماده 14 قانون جدید مجازات اسلامی مصوب 1392 نیز، «مجازاتهای مقرر برای اشخاص حقیقی چهار قسم است: الف) حد، ب) قصاص، پ) دیه، ت) تعزیر»؛ با توجه به اینکه در قانون مصوب جدید، مجازات بازدارنده حذف شده، می توان گفت که این نوع مجازات در دل تعزیر جای گرفته است. به همین خاطر است که ماده 18 قانون مزبور، تعزیر را بدین صورت تعریف کرده است: «تعزیر مجازاتی است که مشمول عنوان حد، قصاص یا دیه نبوده و به‌موجب قانون در موارد ارتکاب محرمات شرعـی یا نقض مقررات حکومتی تعیین و اعمال می‌گردد. نوع، مقدار، کیفیت اجراء و مقررات مربوط به تخفیف، تعلیق، سقوط و سایر احکام تعزیر به‌موجب قانون خواهد بود. دادگاه در صدور حکم تعزیری، با رعایت مقررات قانونی، موارد زیر را مورد توجه قرار خواهد داد:

1ـ انگیزه مرتکب و وضعیت ذهنی و روانی وی حین ارتکاب جرم،

2ـ شیوه ارتکاب جرم، گستره نقض وظیفه و نتایج زیان‌بار آن،

3ـ اقدامات مرتکب پس از ارتکاب جرم،

4ـ سوابق و وضعیت فردی، خانوادگی و اجتماعی مرتکب و تأثیر تعزیر بر وی».

همچنین براساس ماده 19 قانون جدیدالتصویب « مجازاتهای تعزیری مقرر برای اشخاص حقیقی به هشت درجه تقسیم می‌شود:

درجه 1ـ حبس بیش از بیست وپنج تا سی سال؛   ـ جزای نقدی بیش از یک میلیارد (1.000.000.000) ریال؛ ـ مصادره اموال

درجه 2ـ حبس بیش از پانزده تا بیست و پنج سال؛  ـ جزای نقدی بیش از پانصد و پنجاه میلیون (550.000.000) ریال تا یک‌میلیارد (1.000.000.000) ریال

درجه 3ـ حبس بیش از ده تا پانزده سال؛  ـ جزای نقدی بیش از سیصد و شصت میلیون (360.000.000) ریال تا پانصد وپنجاه میلیون (550.000.000) ریال

این مطلب را نیز مطالعه کنید:  تحليلي بر تعيين قوانين و مقررات اداری حاكم بر  پرداخت عيدی به سازمان های توسعه ای

درجه 4ـ حبس بیش از پنج تا ده سال؛  ـ جزای نقدی بیش از یکصد و هشتاد میلیون‌ (180.000.000) ریال تا سیصد و شصت میلیون (360.000.000) ریال.؛   ـ انفصال دائم از خدمات دولتی و عمومی

درجه 5ـ حبس بیش از دو تا پنج سال،   ـ جزای نقدی بیش از هشتاد میلیون (80.000.000) ریال تا یکصد و هشتاد میلیون (180.000.000) ریال؛  ـ محرومیت از حقوق اجتماعی بیش از پنج تا پانزده سال

درجه 6ـ حبس بیش از شش ماه تا دو سال،  ـ جزای نقدی بیش از بیست میلیون (20.000.000) ریال تا هشتاد میلیون (80.000.000) ریال.؛  ـ شلاق از سی و یک تا نود و نه ضربه،  ـ محرومیت از حقوق اجتماعی بیش از شش ماه تا پنج سال،  ـ انتشار حکم قطعی در رسانه ها،

درجه 7ـ حبس از نود و یک روز تا شش ماه،   ـ جزای نقدی بیش از ده میلیون (10.000.000) ریال تا بیست میلیون (20.000.000) ریال،  ـ شلاق از یازده تا سی ضربه، ـ محرومیت از حقوق اجتماعی تا شش ماه،

درجه ٨ـ حبس تا سه ماه. ـ جزای نقدی تا ده میلیون (10.000.000) ریال. ـ شلاق تا ده ضربه».

 

تنوع مجازاتها از جهات گوناگون

الف – تنوع از جهت نوع و ارتباط آنها با یکدیگر(رابطه طولی میان مجازات): 1-مجازات اصلی:هر یک از جرایم اعم از حدود،تعزیرات و جنایات،مجازات خاص دارندکه همان مجازات اصلی است و در قانون به آن تصریح شده است، مجازات اصلی ممکن است یکی باشد یا بیشتر؛ 2-‌مجازات بدلی:گاهی به عللی اجرای مجازات اصلی ممکن نیست؛ از سویی مجرم نباید بی‌مجازات بماند و حقوق مجنیٌ‌علیه نیز باید تأمین گردد.در این موارد مجازات اصلی با حکم قانون یا با موافقت طرفین تبدیل به مجازات از نوع دیگر می شود؛ مانند تبدیل قصاص به دیه در مواردی که اجرای آن متعذر باشد یا مصالحه قصاص به دیه یا مصالحه حد قذف به پول و یا تبدیل حبس به جزای نقدی. 3-مجازات تکمیلی:گاه وضعیت مجرم به گونه ای است که اجرای مجازات اصلی برای تنبیه و تنبه وی کافی نیست.در این گونه موارد قانونگذار به قاضی اجازه داده است تا برای تکمیل مجازات اصلی، مجازات  دیگری را هم مورد حکم قرار دهد و در متن حکم خود قید کند. 4-مجازات تبعی:گاه اهمیت جرم یا وضعیت مجرم به گونه ای است که قانونگذار نه تنها بر اجرای مجازات اصلی و حتی تکمیلی در مورد آن اکتفا نمی کند بلکه مجرد صدور حکم قاضی را منشأ یک دسته مجازاتهای دیگری می داند که نیاز به تصریح در متن حکم نیست، این مجازات ها را اصطلاحاًمجازاتهای تبعی می نامند[1].مانند محرومیت از ارث برای کسی که به قتل عمدی مورث خود محکوم شده باشد یا عدم اهلیت شهادت برای کسی که محکوم به قذف شده باشد[2] همچنین جرایم موضوع ماده25 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392.

این مطلب را نیز مطالعه کنید:  گرفتن خسارت در تصادفات رانندگی چگونه است و چه قوانینی دارد

 

ب‌-‌تنوع مجازات به لحاظ متعلق آنها:مجازاتها از لحاظ متعلق آن به انواع مختلف تقسیم می شود:1-گاه مجازات به مال مجرمان تعلق می گیرد مانند جزای نقدی،دیات،مصادره و ضبط اموال حاصل از جرم، معدوم کردن اشیاء و اموالی که از طریق مجرمانه بدست آمده یا وسیله ارتکاب جرم محسوب می شوند و تخریب مراکز فساد و فحشاء. 2-زمانی مجازات بر جسم وجان افراد واقع می شود:مانند شلاق،قطع عضو به عنوان حد،قصاص عضو،و هم چنین اعدام،صلب و رجم. 3-به لحاظ تعلق آن به آزادی افراد،خواه به صورت سالب آزادی باشد یا محدود کننده آزاد؛مانند تبعید،اجبار به اقامت در محل معین یا منع از اقامت در محل خاص،منع خروج از کشور و منع خروج از منزل. 4-انواع مجازات های سالب حقوق یا محدود کننده حقوق اجتماعی یا خدمات عمومی که موضوع و متعلق آن حقوق اجتماعی افراد است؛مانند منع تصدی شاغل خاص. 5-تنوع مجازاتها به لحاظ تعلق آن به حیثیتو شخصیت معنوی افراد؛مانند تشحیر،تراشیدن سر،گرداندن در شهر و بایکوت کردن[3].

ج‌- تنوع مجازات ها از جهت مقدر بودن یا نبودن آن در شرع: مجازاتهای مطرح در قوانین جزایی اسلام به دو دسته تقسیم می شوند:یا مجازاتهایی هستند که توسط شارع و در قرآن یا سنت، نوع ومیزان آن مشخص شده و قاضی نمی تواند آن را تغییر دهد، خواه در جهت کاهش مجازات باشد یا افزایش مجازات و یا تغییر نوع آن؛که به این گونه مجازات ها اصطلاحاً”حدود”اطلاق می شود.در دسته ای دیگر، تعیین نوع و میزان مجازات با توجه به خطرناکی جرم و مجرم و مقتضیات زمان تعیین می‌شود[4].

[1] – زراعت، عباس، قانون مجازات اسلامی در نظم حقوقی کنونی، تهران: انتشارات ققنوس،1384، صص 51-49.

[2] – امام خمینی، تحریرالوسیله، جلد دوم، تهران: م‍وس‍سه‌ ت‍ن‍ظی‍م‌ و ن‍ش‍ر آث‍ارالام‍ام‌ال‍خ‍م‍ی‍ن‍ی‌(س‌)‏‫‏، ۱۳۸۴، صص 396-397.

[3] – شکری، رضا و سیروس، قادر، قانون مجازات اسلامی در نظم حقوقی کنونی، تهران: مهاجر، چاپ پنجم 1385،صص 47-46.

[4] – فیض، پیشین، صص28-27.

آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
Leave A Reply

Your email address will not be published.

WeCreativez WhatsApp Support
پشتیبانی آنلاین شماره 1
در دسترس
WeCreativez WhatsApp Support
پشتیبانی آنلاین شماره 2
در دسترس