منظور از مهدورالدم چیست و در قانون مجازات جدید چه شرایطی دارد؟

0

در قوانین اسلامی برخی گناهان است به راحتی قابل بخشش نیستند. این گناهان به قدری سنگین هستند که نه قواعد دینی و نه قانون از آن حمایت نمی کنند و هیچ حقی برای شخص مرتکب قائل نیستند.

این افراد در قانون و همچنین در فقه تحت عنوان “مهدور الدم” یاد می شوند.

همیشه بحث و جدل های فراوانی بین حقوقدانان و فقها در خصوص “مهدورالدم” و “محقون الدم” بودن انسان ها وجود داشته است که در این بخش به تعریف و انواع آن پرداخته می شود.

تعریف مهدور الدم و محقون الدم

کلمه مهدور از واژه هدر می آید و به معنای باطل بودن است. مهدور الدم کسی است که خونش باطل است و هدر رفته محسوب می شود.

این بدین معناست که جان آن شخص در محضر پروردگار هیچ گونه ارزش و اعتباری ندارد.

از همین رو، به هیچ وجه مورد حمایت قانون قرار نخواهد گرفت.

بنابراین زمانی که کسی، شخص مهدور الدمی را بکشد در برابر این اقدام، مجازات قصاص برایش در نظر گرفته نخواهد شد و دیه نیز برای وی در نظر گرفته نمی شود.

در برابر این واژه، کلمه محقون الدم است که دقیقا متضاد مهدور الدم می باشد.

محقون الدم یعنى کسی که باید از ریختن خون او جلوگیری شود و مورد حمایت قانون است؛ بنابراین کشتن او موجب قصاص خواهد بود.

همچنین نکته ی حائز اهمیت آن است که اصل بر این است، قانونگذار از جان تمام اشخاص حمایت به عمل می آورد و قتل یا ضرب جرح آنان حسب مورد مجازات قانونی خاص خود را دارد.

بنابراین اصل بر محقون الدم بودن افراد و حسب مورد اعمال مجازات قصاص یا دیه است و اشخاص مهدورالدم فقط منحصر به مواردی است که در قانون شناخته شده است.

چه کسانی در قانون مهدور الدم شناخته شده اند؟

ماده ی ٣٠٢ قانون مجازات اسلامی مصوب ١٣٩٢ پنج دسته از افراد را مهدور الدم معرفی می کند که مطابق با این ماده قتل این اشخاص موجب قصاص یا دیه نمی باشد این اشخاص عبارتند از:
١.مرتکب جرم حدی که مستوجب سلب حیات است.

٢.مرتکب جرم حدی که مستوجب قطع عضو است، مشروط بر اینکه جنایت وارد شده، بیش از مجازات حدی او نباشد، در غیر این صورت، مقدار اضافه بر حد، حسب مورد،

دارای قصاص و یا دیه و تعزیر است.

٣.مستحق قصاص نفس یا عضو، فقط نسبت به صاحب حق قصاص و به مقدار آن قصاص نمی شود.

۴ .متجاوز و کسی که تجاوز او قریب الوقوع است و در دفاع مشروع به شرح مقرر در ماده ١۵۶ این قانون جنایتی بر او وارد شود.

۵.زانی و زانیه در حال زنا نسبت به شوهر زانیه در غیر موارد اکراه و اضطرار به شرحی که در قانون مقرر است.مطابق با این ماده پنج مورد از افراد مهدور الدم مشخص شده است که سه مورد از آن ها یعنی موارد ١تا ٣ مهدورالدم مطلق هستند یعنی نسبت به همه ی افراد مهدورالدم هستند در مورد جرم حدی مستوجب سلب حیات می توان برای مثال به ارتداد اشاره کرد. و در موارد دوم و سوم (جرم حدی مستوجب قطع عضو و قصاص عضو) باید توجه داشت که مرتکب فقط به میزان حد یا میزان قصاص مهدور الدم است نه نسبت به اعضای دیگر. برای مثال اگر شخصی پای دیگری را عمدا قطع کرده باشد فقط نسبت به قطع پا مهدورالدم است نه بقیه اعضا. همچنین شخصی که در بار اول سرقت حدی انجام داده است به این دلیل که مجازات وی قطع ۴ انگشت دست راست است فقط نسبت به ۴ انگشت دست راست مهدور الدم است نه بقیه ی اعضا.موارد چهارم و پنجم مصادیق مهدور الدم نسبی را بیان می کند یعنی در این دو مورد این اشخاص فقط نسبت به افراد خاصی مهدورالدم هستند. منظور از مورد چهارم و دفاع مشروع حالتی است که در آن شخصی مورد تهاجم واقع شده و در مقابل آن مهاجم با ارتکاب رفتاری مجرمانه از خود دفاع می کند برای مثال شخصی برای قتل فرد دیگری به سمت او چاقو می کشد و آن فرد در مقابل برای دفاع از خود به ناچار و به طور ناگهانی باعث قتل آن شخص می شود در این حالت او بابت اعمال مجرمانه ای که برای دفاع از خود مجبور به انجام آن ها شده است، با رعایت شرایطی مجازات نخواهد شد.مورد پنجم این ماده مربوط به زمانی است که مردی همسر خود را در حال زنا با مرد دیگری مشاهده کند و علم به تمکین زن داشته باشد در این صورت او می تواند در آن لحظه هر دو آنان را به قتل برساند البته به شرط آن که زن مجبور نشده باشد و به دور از شرایط اکراه و اضطرار زن باشد و فقط شوهر زانیه این اجازه را خواهد داشت بنابراین، این مورد نیز از موارد مهدور الدم نسبی می باشد و اگر شخصی غیر از شوهر زن زنا کار بر زن و مرد زناکار جنایتی وارد آورد قصاص می شود.

این مطلب را نیز مطالعه کنید:  نكات تحليلی درخصوص شهركهای صنعتی غيردولتی

منظور از مهدورالدم چیست و در قانون مجازات جدید چه شرایطی دارد؟

انواع مهدور الدم

مهدور الدم دو نوع است که عبارتند از:

  1. مهدور الدم مطلق: زمانیکه خون کسی نسبت به همه مباح است؛ آن فرد مهدور الدم مطلق محسوب می شود. از همین رو هرکس این مهدور الدم را به قتل برساند نه تنها قصاص نمی شود بلکه دیه نیز به او تعلق نمی گیرد. برای مثال می توان به ساب النبی یا دشنام دهنده به پیامبر اسلام صلی االله علیه و آله و سایر انبیای الهی و ائمه علیهم السلام می باشد که نسبت به هر شنونده ای مهدورالدم محسوب می شود.
  2. مهدور الدم نسبی: در این حالت فرد مهدور الدم نسبت به برخی افراد خونش مباح محسوب می شود و اگر افرادی به جز کسانی که مشخص شده است، مهدور الدم را بکشند، قاتل محسوب شده و قصاص می شوند. برای مثال اگر شخصی فرد دیگری را از روی عمد به قتل برساند فقط نسبت به اولیای دم آن مقتول مهدور الدم است و بنابراین فقط اولیای دم اجازه ی قصاص او را دارند و بنابراین آن شخص قاتل نسبت به اشخاص دیگر به جز اولیای دم آن مقتول محقون الدم است و اشخاص دیگر نمی توانند او را قصاص کنند.

مصادیق جرایمی که باعث مهدور الدم بودن می‌شود

اصل چهارم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مبنی بر اسلامی شدن قوانین کیفری و حقوقیست و به این ترتیب فقه اسلامی وارد قانون می‌شود. در قوانین مختلفی اشاره شده است که در چه مواردی خون شخص هدر بوده و صدمات جسمی با علل شرعی علیه فرد مباح دانسته شده است.

ماده‌ی ۳۰۲ قانون مجازات اسلامی پنج دسته از افراد را مهدور الدم معرفی می‌کند که بر مبنای این ماده قتل این افراد موجب قصاص و دیه نمی‌گردد. سه دسته مهدو الدم مطلق و دو دسته مهدور الدم نسبی هستند.

فردی که مرتکب جرم حدی مستوجب سلب حیات شود، مرتکب جرم حدی مستوجب قطع عضو شود (مشروط بر این که جنایت وارد شده بیش از مجازات حدی وی نباشد) و شخص متجاوز یا کسی که تجاوز او قریب الوقوع است مهدور الدم مطلق شناخته شده اند.

در حالت نسبی، نخستین مورد آن است فرد مجرم مستحق قصاص نفس یا عضو فقط نسبت به صاحب حق قصاص شود. مثال آن همان قتل عمد است که فرد قاتل باید به قصاص برسد یا دیه ورداخت کند اما حق قصاص فقط متعلق به اولیای دم است و نه سایر افراد.

این مطلب را نیز مطالعه کنید:  عقد بیع: تعریف و احکام

در ماده‌ی ۶۳۰ قانون مجازات اسلامی (قتل زوجه و اجنبی در حال زنا)، قانون‌گذار به شوهر اجازه داده است که اگر همسر خود را در حال زنا مشاهده کند و علم به آن داشته باشد که وی فرمان‌برداری نمی‌کند (مطاوعت دارد)، زوجه و اجنبی را به قتل برساند. البته این قانون قیودی دارد که این حالت را محدود می‌کند و شوهر باید علم به آن داشته باشد که همسرش از روی رضایت دست به این کار زده است.

سه گروه نیز فقط نسبت به اشخاص خاصی مهدور الدم محسوب می شوند که شامل:

مستحق قصاص نفس یا عضو فقط درباره صاحب حق قصاص و به مقدار آن و زانی و زانیه فقط درباره شوهر زانیه در غیر مواردی اکراه و اضطرار به شرحی که در قانون مقرر است

تعزیر در خصوص عکس العمل نسبت به مهدور الدم

قانون مجازات اسلامی به منظور جلوگیری از ایجاد هرج و مرج و از اخلال در امنیت جامعه برای اینکه کسی نسبت به کشتن مهدور الدم اقدام نماید شرط گذاشته است.

علت این شرط پیشگیری از انتقام گیری ها به بهانه ی مهدور الدم بودن طرف مقابل و یا اقدامات خود سرانه بوده است.

شرط مذکور این است که اقدام در مورد بندهای (الف)، (ب) و (پ) این ماده بدون اجازه دادگاه، جرم است و مرتکب به تعزیر مقرر در کتاب پنجم «تعزیرات» محکوم می شود.

مرتکب جرم ماده ۳۰۲، به مجازات‌های مقرر در مواد ۶۱۲ و ۶۱۴ قانون تعزیرات در مورد مجازات قاتلی که به هر علت قصاص نشود.

  • ماده ۶۱۴ قانون مجازات اسلامی بیان می دارد: «هرکس عمداً به دیگری جرح یا ضربی وارد آورد که موجب نقصان یا شکستن یا از کار افتادن عضوی از اعضا یا منتهی به مرض دایمی‌ یا فقدان یا نقص یکی از حواس یا منافع یا زوال عقل مجنی‌ علیه گردد در مواردی که قصاص امکان نداشته باشد چنانچه اقدام وی موجب اخلال در نظم و صیانت و امنیت جامعه یا بیم تجری مرتکب یا دیگران گردد به دو تا پنج سال حبس محکوم خواهد شد و در صورت درخواست مجنی‌ علیه مرتکب به پرداخت دیه نیز محکوم می شود.»
  • ماده ۶۱۲ قانون مجازات اسلامی بیان می دارد: «هرکس مرتکب قتل عمد شود و شاکی نداشته یا شاکی داشته ولی از قصاص گذشت کرده باشد و یا بهر علت قصاص نشود در‌ صورتی که اقدام وی موجب اخلال در نظم و صیانت و امنیت جامعه یا بیم تجری مرتکب یا دیگران گردد دادگاه مرتکب را به حبس از سه تا ده سال محکوم می‌نماید.»

به نظر می رسد با وجود ضمانت ارای تعیین شده در این خصوص، کماکان ماده ۳۰۲ قانون مذکور مجوزی برای قتل محسوب می شود و می تواند نا امنی و خطرات زیادی را در کشور به همراه داشته باشد.

قانون چه حکمی در خصوص افراد مهدورالدم دارد؟

قانونگذار، قتل به اعتقاد مهدورالدم بودن را علت موجه جرم دانسته است.

در تبصره ۲ ماده ۲۹۵ قانون مجازات اسلامی قدیم آمده است: درصورتى که شخصى کسى را به اعتقاد قصاص یا به اعتقاد مهدورالدم بودن بکشد و این امر بر دادگاه ثابت شود و بعدا معلوم گردد که مجنى علیه ( کسی که جنایت بر او واقع شده) مهدورالدم نبوده، قتل به منزله خطاى شبیه به عمد است ( قاتل فقط دیه می‎پردازد).

تصویب این تبصره باعث شده که در بسیارى از پرونده هاى قتل، قاتل به جاى انکار قتل، به موضوع اعتراف نموده، اما ادعا مى کند با اعتقاد به مهدور الدم بودن و این که خون مقتول شرعاً مباح است، مرتکب قتل شده است.

این مطلب را نیز مطالعه کنید:  حق شفعه

منظور از مهدورالدم چیست و در قانون مجازات جدید چه شرایطی دارد؟

مجازات طبق قانون جدید

اما در ماده ۳۰۳ قانون مجازات اسلامی جدید بیان شده، هرگاه مرتکب، مدعی باشد که مجنی علیه، مهدورالدم است یا او با چنین تصوری، مرتکب جنایت بر او شده است، این ادعا باید طبق موازین در دادگاه ثابت شود و دادگاه موظف است ابتدا به ادعای مذکور رسیدگی کند.

اگر ثابت شود که واقعاً مجنی علیه مهدورالدم است، قصاص و دیه از مجازات قاتل برداشته می‎شود و فقط به حبس تعزیری محکوم می‎شود.
اگر ثابت نشود که مجنی علیه مهدورالدم است و نیز ثابت نشود که مرتکب بر اساس چنین اعتقادی، مرتکب جنایت شده است، مرتکب به قصاص محکوم می شود.
ولی اگر ثابت شود که مقتول، مهدورالدم نبوده و قاتل به اشتباه و با چنین اعتقادی، دست به جنایت زده، علاوه بر پرداخت دیه، به حبس نیز محکوم می‎شود.

تصور اشتباه از مهدور الدم

حال ممکن است زمانی پیش بیاید که فردی به تصور مهدور الدم بودن انسانی، وی را به قتل برساند و سپس مشخص شود که او مهدور الدم نبوده است و محقون الدم است.

حال تکلیف در این حالت چیست؟

ماده ۳۰۳ قانون مجازات اسلامی در این خصوص توضیح می دهد:

هرگاه مرتکب، مدعی باشد که مجنیٌ علیه، حسب مورد در نفس یا عضو، مشمول ماده (۳۰۲) این قانون است یا وی با چنین اعتقادی، مرتکب جنایت بر او شده است این ادعا باید طبق موازین در دادگاه ثابت شود و دادگاه موظف است نخست به ادعای مذکور رسیدگی کند.

اگر ثابت نشود که مجنیٌ علیه مشمول ماده (۳۰۲) است و نیز ثابت نشود که مرتکب بر اساس چنین اعتقادی، مرتکب جنایت شده است مرتکب به قصاص محکوم می شود ولی اگر ثابت شود که به اشتباه با چنین اعتقادی، دست به جنایت زده و مجنیٌ علیه نیز موضوع ماده (۳۰۲) نباشد مرتکب علاوه بر پرداخت دیه به مجازات مقرر در کتاب پنجم «تعزیرات» محکوم می شود.

بر اساس توضیحات ماده فوق مشخص است اگر فردی بر اساس تصوری اشتباه مبنی بر مهدور الدم بودن فرد دیگری، وی را به قتل برساند و در دادگاه ثابت کند، مجازات او قتل شبه عمد محسوب شده و دیه می پردازد.

لذا اثبات این امر بسیار حائز اهمیت بوده زیرا طبیعتا دادگاه به راحتی قانع نمی شود که قتل بر اثر تصور مهدور الدمی انجام شده است.

از همین رو، اصل بر این است فرد قاتل، به عمد قتل انجام داده و مستحق قصاص است.

 

سوالات متداول

اگر فردی قاتل پدرش را پس از بخشیدن او از قصاص، خودش بکشد، قاتل کماکان مهدور الدم است؟

خیر، اجازه چنین کاری ندارد و قاتل عمد محسوب می شود، زیرا او را در محضر دادگاه بخشیده و دیگر مستحق قصاص نبوده است.

اگر مردی همسر خود را با مرد دیگری ببیند می تواند او را به قتل برساند؟

خیر، صرف دیدن کفایت نمی کند بلکه آن ها باید در حال عمل زنا باشند که اثبات این امر بسیار دشوار است.

مرتکب جرم حدی که مستوجب قطع عضو است چه جرمی است که مهدور الدم محسوب می شود؟

مانند قطع انگشتان دست راست در سرقت حدی مرتبه اول مهدور الدم مطلق است، مشروط بر اینکه جنایت وارد شده، بیش از مجازات حدی او نباشد، در غیر این صورت، مقدار اضافه بر حد حسب مورد، دارای قصاص یا دیه و تعزیر است.

آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
Leave A Reply

Your email address will not be published.

WeCreativez WhatsApp Support
پشتیبانی آنلاین شماره 1
در دسترس
WeCreativez WhatsApp Support
پشتیبانی آنلاین شماره 2
در دسترس