مجازات‌های جایگزین حبس چیست و بررسی همه نکات مربوطه

0

مجازاتهای جایگزین حبس

مجازات های جایگزین حبس، بکارگیری مجازات هایی است که از ضمانت اجرایی لازم در جهت اصلاح و تربیت مجرم برخوردار باشد ضمن اینکه تبعات ناشی از مجازات حبس را نیز ندارد. از خصایص ویژه مجازات های جایگزین حبس می توان به کاهش و از میان رفتن آسیب های اجتماعی که زندانی و خانواده زندانی را تهدید می کند و نیز کم کردن هزینه های هنگفتی که دولتها با مجازات زندان متحمل می شوند اشاره کرد. منظور از کاهش استفاده از زندان و جایگزین ها حذف کامل زندان و رها کردن مجرمان نیست بلکه این سیاست در نظر دارد ضمن فرهنگ سازی و اطلاع رسانی برای جامعه واکنشی را برگزیند که واجد کمترین آثار سوء و بالاترین میزان بهره وری و اثر بخشی باشد.استفاده از جایگزین های زندان در صورتی مفید است که مغایر با امنیت اجتماعی و اقتصادی و … نباشد و باعث تکرار جرم از سوی مجرم نشود و در جهت ایجاد فرصت اصلاحی مناسب برای مدیونین مالی و کسانی باشد که مرتکب جرایم غیر عمد و کم اهمیت شده اند و اشخاصی که از تودیع وثیقه ناتوانند بدون اینکه حق الناس در جامعه پایمال شود و آرامش و امنیت عمومی به مخاطره بیفتد.کاهش مجازات حبس فرایندی است که می کوشد با پیش بینی روش ها و جایگزین های مناسب حبس از افزایش ورود بی رویه مجرمان به زندان ها جلوگیری کند و در مقابل با دادن فرصت به چنین افرادی زمینه ی جبران خسارت وارده به جامعه را فراهم آورد.

زندان گرچه به عنوان آخرین راه مجازات مجرمان حرفه ای می باشد ولیکن شایسته نیست در برابر جرایم ساده، سنگین ترین مجازات را اعمال کنیم. عملی که برخی سازمان و دستگاه ها هر ممنوعیتی را جرم انگاشته و مجازات آن را زندان می دانند. استفاده بی رویه از مجازات زندان باعث شده حبس ها دربرخی بیشتر موارد بازدارنده نباشد و از جرم های بعدی پیشگیری نکند. همچنین زندان هزینه های زیادی در زمینه های بهداشت و درمان، خوراک وپوشاک، ایاب و ذهاب و… برای دولت ایجاد کرده است.اینها و مسایلی از این قبیل نشان می دهند که ما نیازمند اجرای یک سیاست کلی در برخورد با جرایم به منظور کاهش جمعیت کیفری در زندان ها می باشیم. وقتی طرح هایی با هدف دستگیری خرده مجرمان اجرا می شود، الزاماً در زندان افزایش جمعیت کیفری داریم، بدون اینکه حبس تأثیری در وضعیت امنیت جامعه داشته باشد.منظور از کاهش جمعیت کیفری کند کردن ورود افراد جدید به زندان و فراهم کردن زمینه ی خروج متهمان با جرایم ساده و غیر عمد (نه زندانیان شرور و جنایتکار مخل آرامش مردم)می باشد. کاهش جمعیت کیفری حرکتی است نوین، که باید توسط مسئولان سازمان ها و دستگاه های قضایی از بالقوه به بالفعل تبدیل شود که اجرای این عمل و قرار گرفتن زندانی در مسیر هدایت صحیح از جمله اهداف اصلی آن می باشد.بحث کاهش جمعیت کیفری و حبس زدایی توجه ما را به سیاست های جایگزین حبس معطوف می دارد.

مجازات‌های جایگزین حبس چیست و بررسی همه نکات مربوطه

 

فرهنگ حبس‌زدایی و استفاده از مجازات‌های جایگزین مدت مدیدی است که در کشورهای توسعه‌یافته در حال اجراست. خوشبختانه با تلاش جرم‌شناسان و فعالان حوزه حقوق جزا و با تیزبینی مقنن مجازات‌های جایگزین حبس در قانون مجازات جدید، پیش‌بینی شد که راهکار اساسی درخصوص کاهش جمعیت کیفری در جامعه است و مصادیق این مجازات‌ها در فصل نهم قانون جدید مجازات به این شرح احصا شد، عبارتند از: دوره مراقبت، خدمات عمومی رایگان، جزای نقدی، جزای نقدی روزانه و محرومیت از حقوق اجتماعی. این نوآوری تاثیر بسزایی درخصوص پرونده‌های اطفال بزهکار خواهد داشت و چالش‌های حقوقی چند سال اخیر در این زمینه را مرتفع خواهد کرد.

در روند رسیدگی به پرونده‌های اطفال در سال‌های اخیر، سیاست دستگاه قضایی، کاهش استفاده از مجازات زندان و حبس برای این دسته از بزهکاران بوده چرا که تحمل زندان برای نوجوانانی که نخستین بار یا به صورت اتفاقی مرتکب جرمی سبک شده‌اند صدمات روحی، روانی و آسیب‌های جبران‌ناپذیری به همراه داشته و دارد که این امر می‌تواند مشکلات فراوانی را برای خانواده‌ها و جامعه به وجود آورد. نتایج به دست آمده از تحلیل‌ها و آمارهای پرونده‌های مجرمان بیانگر این است که میزان تکرار جرم در بین محکومان به حبس، بیش از محکومان به مجازات‌های جایگزین حبس بوده، به همین علت استفاده از مجازات‌های جایگزین بهترین روش برای اصلاح بزهکار است و کاهش آسیب‌های اجتماعی را در پی خواهد داشت.

در قانون جدید مجازات اسلامی، ذیل کتاب اول که به کلیات مربوط می‌شود و خود مشتمل بر چندین فصل است، در فصل نهم، طی مواد 64 الی 87 با عنوان مجازات‌های جایگزین حبس، به طور مفصل مباحث مربوط به این موضوع ارایه شده است. در ماده 64 مقرر شده مجازات‌های جایگزین حبس، عبارت است از دوره مراقبت، خدمات عمومی رایگان، جزای نقدی روزانه و محرومیت از حقوق اجتماعی که در صورت گذشت شاکی و وجود جهات تخفیف با ملاحظه نوع جرم و کیفیت ارتکاب آن، آثار ناشی از جرم، سن، مهارت، وضعیت، شخصیت و سابقه مجرم، وضعیت بزه دیده و سایر اوضاع و احوال تعیین و اجرا می‌شود. در تبصره این ماده مقرر شده که دادگاه نمی‌تواند به بیش از 2 نوع از مجازات‌های جایگزین حکم دهد.

در ماده 65 تأکید شده که مرتکبین جرایم عمدی که حداکثر مجازات قانونی آن‌ها 3 ماه حبس است به جای حبس به مجازات جایگزین حبس محکوم می شوند. در ماده 68 تصریح شده که مرتکبین جرایم غیرعمدی به مجازات جایگزین حبس محکوم می‌شوند مگر اینکه مجازات قانونی جرم ارتکابی بیش از دو سال حبس باشد که در این صورت حکم به مجازات جایگزین حبس اختیاری است. در ماده 69 مقرر شده که مرتکبین جرایمی که نوع یا میزان تعزیر آن‌ها در قوانین موضوعه تعیین نشده است به مجازات جایگزین حبس محکوم می‌شوند.

در ماده 71، اعمال مجازات‌های جایگزین حبس در مورد جرایم علیه امنیت داخلی یا خارجی کشور ممنوع اعلام شده است. در ماده 74 مقرر شده که مقررات این فصل از قانون در مورد احکام قطعی که پیش از لازم‌الاجرا شدن این قانون صادر شده است اجرا نمی‌شود. در ماده 77، مددکار اجتماعی و مأمور مراقبت در کنار قاضی اجرای احکام مجازات‌های جایگزین حبس پیش بینی شده است.

در ماده 79 مقرر شده که به موجب آیین‌نامه‌ای که ظرف سه ماه از تاریخ لازم‌الاجرا شدن قانون حاضر توسط وزارتخانه های دادگستری و کشور تهیه می‌شود و با تأیید رییس قوه قضاییه به تصویب هیئت وزیران می‌رسد انواع خدمات عمومی و دستگاه‌ها و مؤسسات دولتی و عمومی پذیرنده محکومان و نحو? همکاری آنان با قاضی اجرای احکام و محکوم، تعیین خواهد شد.

ماده 80 مقرر شده چنانچه رعایت مفاد حکم دادگاه از سوی محکوم، حاکی از اصلاح رفتار وی باشد دادگاه می‌تواند به پیشنهاد قاضی اجرای حکم برای یک بار بقیه مدت مجازات را تا نصف تقلیل دهد. در مواد 83 و 84، دوره مراقبت و موارد تحت شمول آن و همچنین خدمات عمومی رایگان و موارد جزئی آن به تفصیل ذکر شده‌اند. در مواد 85 و 86 نیز انواع جزای نقدی جایگزین حبس بر حسب میزان ریالی آن پیش بینی شده‌اند.

این مطلب را نیز مطالعه کنید:  مهریه چیست؟ راهنمای کامل دریافت مهریه عندالاستطاعه و عندالمطالبه

قانون‌گذار به طور خاص در فصل دهم از بخش کلیات قانون مجازات اسلامی یعنی از مواد 88 الی 95 تحت عنوان مجازات‌ها و اقدامات تأمینی و تربیتی اطفال و نوجوانان، موازین دقیقی را در حیطه جرایم و مجازات‌های کودکان از جمله مجازات‌های جایگزین مقرر کرده است که خود نیازمند شرح و بسط مستقل می‌باشد. نکته دوم، در تحلیل اجمالی مفاد مقررات مورد اشاره، چند مورد برجسته را در این مجال محدود می‌توان یادآوری کرد.

مجازات‌های جایگزین حبس چیست و بررسی همه نکات مربوطه

 

اول اینکه بسیاری از مفاد لایحه مجازات‌های اجتماعی جایگزین حبس که در سال 1384 توسط قوه قضاییه تقدیم دولت و مجلس شده بود در بخش مورد اشاره قانون مجازات اسلامی گنجانده شده است فلذا معلوم شد که نیازی به تصویب مستقل مواد آن لایحه دیگر وجود ندارد و تمامی مواد آن در قانون مجازات اسلامی در همین بخش مجازات‌های جایگزین حبس یا چند ماده آن در بخش‌های دیگر قانون مجازات اسلامی منعکس شده است.

دوم اینکه برابر مفاد قانون جدید مجازات اسلامی از زمان لازم‌الاجرا شدن آن، طیف گسترده ای از محکومان دادگاه‌ها دیگر روانه زندان‌ها نخواهند شد و این امر بسیاری از ورودی‌های موجود به زندان‌ها را متوقف می‌کند و مانع بسیاری از آثار منفی موجود می‌شود.

چنانچه ذکر شد برابر ماده 65 قانون جدید مجازات اسلامی مرتکبین جرایم عمدی که حداکثر مجازات قانونی آن‌ها تا سه ماه حبس است لزوماً به مجازات جایگزین حبس محکوم خواهند شد.

همچنین کسانی که مرتکب جرایمی شوند که مجازات قانونی آن‌ها 91 روز تا شش ماه حبس است، جز در برخی موارد استثنایی که در ماده 66 ذکر شده باز به جای حبس، به مجازات‌های جایگزین محکوم خواهند شد. همچنین مرتکبین جرایم عمدی که مجازات قانونی آن‌ها بیش از شش ماه تا یک سال حبس است برابر ماده 66 قانون مجازات اسلامی به جز در برخی موارد استثنایی به مجازات جایگزین محکوم خواهند شد. در مورد مرتکبین جرایم غیرعمدی که دامنه اعمال مجازات‌های جایگزین بسیار وسیع‌تر است بدین صورت که برابر ماده (68) مرتکبین جرایم غیرعمدی که مجازات زیر دو سال دارند لزوماً به جایگزین حبس باید محکوم شوند و اگر جرم غیرعمدی باشد که مجازات آن بیش از دو سال حبس است باز قاضی اختیار دارد که از جایگزین‌های حبس استفاده کند.

گروه سوم، یعنی مرتکبین جرایمی که نوع یا میزان تعزیر آن‌ها در قوانین موضوعه تعیین نشده است نیز لزوماً برابر ماده 69 قانون مجازات اسلامی جدید باید به مجازات جایگزین حبس محکوم شوند. بدین ترتیب هزاران نفر از محکومین آتی محاکم قضایی که در وضعیت مقررات قبلی، سر از زندان درمی آوردند در آینده تحت شمول مجازات‌های جایگزین حبس قرار می‌گیرند و این امر آثار زیادی در حیطه عملکرد سازمان زندان‌ها، اجرای عدالت، اصلاح مجرمین، حفظ منابع انسانی و مالی و بهره‌مندی از روش‌های جدید علمی و تقویت خدمات عمومی در پی خواهد داشت.

با توجه به مطالب پیش گفته می توان گفت: در ماده 22 قانون مجازات اسلامی مصوب 1370 بیان شده که دادگاه می‌تواند در صورت وجود جهات مخفف، مجازات را تبدیل کند امّا به نحوه و چگونگی تبدیل اشاره‌ای نشده ، امّا در قانون جدید، فصلی تحت عنوان مجازاتهای جایگزین حبس وجوددارد. ماده 64 قانون جدید در تعریف این نوع مجازات‌ها بسیاری از اقدامات تأمینی را در شمول مجازات‌های جایگزین حبس می‌داند و به همین جهت است که طبق ماده 728 قانون جدید، با تصویب این قانون، قانون اقدامات تأمینی نسخ می‌گردد و سیستم مجازات و اقدامات تأمینی به صورت یکپارچه می‌شود . مجازاتهای جایگزین حبس که قبلاً‌ در قالب لایحه‌ای با عنوان مجازاتهای اجتماعی جایگزین زندان به مجلس رفته بود، جرائم عمدی، غیر عمدی و جرائمی را که میزان تعزیر آنها در قوانین تعیین نشده اند، را شامل می شود، البته برای این موارد شرایط و استثنائاتی نیز ذکر شده است. به عنوان مثال این مجازات‌ها در مورد جرائم علیه امنیت داخلی یا خارجی اعمال نمی‌شوند. درقانون جدید مجازات اسلامی، قانونگذار پیش‌بینی کرده است که در کنار قاضی اجرای مجازاتهای جایگزین، به تعداد لازم مددکار اجتماعی و مأمور مراقبت وجود داشته باشند تا به قاضی اجرای حکم کمک کنند. حتی این افراد می‌توانند با در نظر گرفتن وضعیت محکوم، تشدید، تخفیف یا توقف موقت مجازات مورد حکم را از دادگاه صادر کننده‌ی رأی تقاضا کنند. وجود این افراد نشان می‌دهد که قانونگذار نگاه ویژه‌ای به اعمال اقدامات تأمینی در مقابل اعمال مجازاتهای سالب آزادی دارد.

تمامی مجازاتهای جایگزین حبس و نحوه اعمال آنها در مواد این فصل از قانون آمده است، به عنوان مثال، جزای نقدی روزانه که عبارت است از یک هشتم تا یک چهارم درآمد روزانه محکوم در جرائمی که مجازات قانونی آنها حداکثر سه ماه حبس است تا یکصدو هشتاد روز اعمال می‌شود و در سایر مجازتها نیز به همین صورت.

مجازات‌های جایگزین حبس چیست و بررسی همه نکات مربوطه

 

در چه مواردی دادگاه ملزم است حکم به مجازات جایگزین حبس دهد؟

طبق ماده ۶۵ قانون مجازات اسلامی در موارد زیر دادگاه مکلف است به جای حبس به مجازات های جایگزین حبس حکم دهد:

 ۱) جرایم عمدی که حداکثر مجازات قانونی آن ها سه ماه حبس یا کمتر می باشد.

 ۲) جرایم عمدی که حداکثر مجازات قانونی آنها بین نود و یک روز تا ۶ ماه حبس می باشد به شرطی که مرتکب دارای سابقه محکومیت کیفری عمدی به شرح زیر نباشد و از اجرای آن نیز پنج سال نگذشته باشد (ماده ۶۶ قانون مجازات اسلامی):

  • بیش از یک فقره سابقه محکومیت قطعی به حبس تا شش ماه یا جزای نقدی بیش از ده میلیون ریال یا شلاق تعزیری
  • یک فقره سابقه محکومیت قطعی به حبس بیش از شش ماه یا حد یا قصاص یا پرداخت بیش از یک پنجم دیه

به بیان ساده وقتی که متهمی مرتکب جرم عمدی شده است برای اینکه ببینیم آیا می تواند از مجازات های جایگزین حبس استفاده کند یا نه باید در وهله اول میزان حبس او را ببینیم چه مقدار است. اگر سه ماه یا زیر سه ماه بود مطلقا زندان نمی شود و حکم به مجازات جایگزین حبس برای او داده می شود. چه دارای سابقه محکومیت قبلی باشد چه نباشد.

ولی در صورتیکه میزان حبس او بالای سه ماه یعنی از نود و یک روز تا شش ماه بود با یک شرط دادگاه باید حکم به مجازات جایگزین حبس برای او دهد و آن شرط نداشتن سابقه محکومیت کیفری به شرحی که در موارد الف و ب گفته شده می باشد.

برای مثال فرض کنید شخصی مرتکب جرم توهین می شود و طبق قانون، مجازات وی پنج ماه حبس است. می خواهیم ببینیم آیا او می تواند از مجازات جایگزین حبس استفاده نماید یا خیر.

گفتیم اگر جرم عمدی بود باید ببینیم حداکثر میزان حبس برای آن جرم در قانون چقدر است.

اگر سه ماه و زیر سه ماه بود مطلقا زندان نمی شود و جایگزین حبس به وی داده می شود و اگر نود و یک روز تا شش ماه بود باید به سابقه کیفری وی نگاه کنیم. اگر در پیشینه کیفری اش ارتکاب یکی از جرایم به شرح بند های الف و ب ماده ۶۶ که در قسمت های قبل گفته شده نبود هم باز دادگاه مکلف است به جای حبس به جایگزین حبس حکم دهد.

این مطلب را نیز مطالعه کنید:  ماهیت حقوقی رهن و اجاره متداول در بنگاه های معاملاتی املاک

حال برمیگردیم به مثال ذکر شده. فرض کنید این شخص در پیشینه خود دارای یک فقره حبس پنج سال بابت کلاهبرداری می باشد ولی از اجرای آن شش سال گذشته است.

این سابقه مشمول بند ب می باشد یعنی یک فقره سابقه محکومیت قطعی حبس بالای شش ماه و ظاهرا هم مانع جایگزین حبس می باشد ولی نکته ای که وجود دارد این می باشد که ماده گفته از اجرای آن پنج سال نگذشته باشد درحالی که در مثال ما شش سال از اجرای این مجازات گذشته است. بنابراین در این مورد، دادگاه موظف است حکم به مجازات جایگزین حبس دهد.

۳) جرایم غیر عمدی که حداکثر مجازات قانونی آن ها دو سال حبس یا کمتر است.

این بند در مورد جرایم غیر عمد می باشد. در خصوص این جرایم، در صورتی که مجازات قانونی جرمی حداکثر دو سال حبس یا کمتر باشد دادگاه مکلف است به جای حبس حکم به مجازات جایگزین حبس دهد.

توجه داشته باشید که در مورد جرایم عمدی، حبس سه سال یا کمتر مشمول جایگزین حبس می باشد ولی در مورد جرایم غیر عمد حبس دو سال و زیر دو سال  هر دو مورد از موارد الزامی حکم به مجازات جایگزین حبس می باشد. در این مورد هم به سابقه کیفری متهم کاری نداریم و هم اینکه مجازات قانونی (و نه قضایی) جرم ارتکاب یافته زیر دو سال و یا دو سال باشد حکم به مجازات جایگزین حبس اجباری است.

۴) مرتکب جرایمی که نوع یا میزان تعزیر آن ها در قوانین موضوعه تعیین نشده است.

در برخی موارد در قانون عملی جرم شناخته شده است ولی مجازاتی برای آن تعیین نشده است.

مانند ماده ۲۸ قانون مطبوعات که مقرر می دارد:

« انتشار عکس ها و تصاویر و مطالب خلاف عفت عمومی ممنوع و موجب تعزیر شرعی است…»

در این موارد دادگاه ملزم است به جای حبس، به مجازات جایگزین حبس حکم دهد.

در چه مواردی دادگاه مخیر است به مجازات های جایگزین حبس حکم دهد؟

در قسمت قبل در خصوص موارد الزامی حکم به مجازات های جایگزین حبس توضیح دادیم در ادامه به مواردی می پردازیم که در صورت تحقق آن ها دادگاه اختیار دارد که حکم به حبس دهد و یا مجازات های جایگزین حبس را تعیین کند.

این موارد به شرح زیر می باشند:

  • جرایم عمدی که حداکثر مجازات قانونی آن ها بیش از شش ماه یعنی از شش ماه و یک روز تا یکسال حبس می باشد به شرطی که مرتکب دارای محکومیت های کیفری به شرح زیر نباشد:
    الف) بیش از یک فقره سابقه محکومیت قطعی به حبس تا شش ماه یا جزای نقدی بیش از ده میلیون ریال یا شلاق تعزیری
    ب) یک فقره سابقه محکومیت قطعی به حبس بیش از شش ماه یا حد یا قصاص یا پرداخت بیش از یک پنجم دیه
    با توجه به قسمت قبل در مورد حبس شش ماه تا یکسال اگر جرم غیر عمد می بود دادگاه موظف بود حکم به مجازات های جایگزین دهد. اما اگر عمدی باشد تحت شرایط این بند مختار است حکم به جایگزین دهد.

بنابراین زمانیکه شخصی مرتکب جرمی می شود و ما میخواهیم ببینیم آیا می تواند از جایگزین حبس استفاده کند یا نه در وهله اول باید ببینیم جرم او عمدی است یا غیر عمد اگر عمدی بود میزان حبس قانونی آن را می بینیم اگر بالای شش ماه تا یکسال بود دادگاه در صورت نداشتن سوء پیشینه به شرح موارد الف و ب اختیار دارد حکم به مجازات جایگزین حبس برای او دهد و یا به حبس حکم کند. و در صورتیکه دارای این محکومیت های کیفری بود دادن حکم به جایگزین حبس برای او ممنوع است.

  • جرایم غیر عمدی که حداکثر مجازات قانونی آن بالای دو سال حبس است.
    بنابراین در صورتیکه شخصی مرتکب جرمی شده که مجازات قانونی آن بیش از دو سال حبس باشد و جرم نیز غیر عمدی باشد، قاضی اختیار دارد که به مجازات جایگزین حبس برای او حکم دهد و یا همان مجازات اصلی که حبس می باشد را صادر کند.

در چه مواردی دادن حکم به مجازات جایگزین حبس ممنوع است؟

با توجه به قسمت های قبلی در موارد زیر صدور حکم به مجازات جایگزین حبس توسط دادگاه ممنوع می باشد و دادگاه مکلف است حکم به حبس دهد:

  •  جرایم عمدی که حداکثر مجازات قانونی آنها نود و یک روز تا یک سال حبس است در صورتی که مرتکب دارای سابقه کیفری ( مورد الف و ب ماده ۶۶) باشد.

همانطور که در مطالب قبلی گفته شد در صورتیکه شخصی مرتکب یک جرم عمدی شده باشد و میزان حبس او نیز بالای سه ماه تا یک سال باشد در صورتی دادگاه می تواند حکم به مجازات جایگزین حبس دهد که وی دارای سابقه محکومیت موارد الف و ب نباشد.

بنابراین در صورتیکه مجازات شخص حبس بالای سه ماه تا یکسال باشد و دارای مثلا یک فقره کلاهبرداری در پرونده خود باشد و از اجرای آن نیز سه سال گذشته باشد دادگاه به هیچ وجه نمی تواند حکم به مجازات جایگزین حبس برای وی دهد.

  • جرایم عمدی که حداکثر مجازات قانونی آنها بیش از یک سال حبس است. حتی اگر مرتکب دارای سابقه محکومیت کیفری( مورد الف و ب ماده ۶۶) نباشد.

همانطور که قبلا گفتیم در مورد جرایم عمدی دادگاه تا سه سال حبس را مکلف است حکم به جایگزین حبس دهد و از نود و یک روز تا شش ماه را هم در صورت نداشتن سابقه محکومیت گفته شده ملزم است به جایگزین حبس حکم دهد.

از شش ماه تا یکسال را هم در صورت نداشتن محکومیت کیفری مخیر است به جایگزین حبس حکم دهد. بدین صورت در مورد جرایم عمدی بالای یکسال دادگاه نمی تواند حکم به مجازات های جایگزین حبس صادر نماید.

  • جرایم علیه امنیت داخلی و خارجی با هر مقدار مجازاتی که داشته باشند.

مثلا هرچند در جرایم عمدی با مجازات حداکثر سه ماه حبس، حکم به جایگزین حبس الزامی است اما اگر جرم علیه امنیت داخلی یا خارجی باشد صدور حکم جایگزین حبس ممنوع است.

نکات مهم مجازات جایگزین حبس

در خصوص مجازات های جایگزین حبس نکات زیر را در نظر داشته باشید:

  • در مورد اعمال مجازات های جایگزین حبس باید به حداکثر مجازات قانونی جرم توجه داشت نه مجازاتی که توسط قاضی در دادنامه ذکر شده است. مثلا اگر مجازات قانونی جرمی سه تا یکسال حبس باشد ملاک یک سال می باشد که در صورت غیر عمدی بودن دادگاه مکلف است به جایگزین حبس حکم دهد هرچند قاضی مرتکب را به سه ماه حبس محکوم کند (مجازات قضایی)
  •  دادگاه ضمن تعیین مجازات جایگزین، مدت مجازات حبس را نیز تعیین می کند تا در صورت عدم امکان اعمال مجازات جایگزین یا تخلف از دستور های دادگاه و یا عجز از پرداخت جزای نقدی، مجازات حبس را اعمال کند.

شرایط صدور حکم به مجازات های جایگزین حبس

گفتیم مجازات های جایگزین حبس به دو دسته الزامی و اختیاری تقسیم می شوند. در موارد اجباری شرایط صدور حکم به جایگزین حبس بیان شد (حبس زیر سه ماه در جرایم عمدی و زیر دو سال در جرایم غیر عمدی و…) اما در موارد اختیاری جایگزین حبس (جرایم غیر عمد بالای دو سال و…) دادگاه در صدور حکم به مجازات های جایگزین حبس، شرایط دیگری را نیز در نظر می گیرد.

این مطلب را نیز مطالعه کنید:  آیا بردن دلار و یورو به خارج از کشور جرم است ؟

از جمله گذشت شاکی، وجود جهات تخفیف، آثار ناشی از جرم، نوع جرم، سن، مهارت، وضعیت، شخصیت و سابقه مجرم، وضعیت بزه دیده و…

انواع مجازات های جایگزین حبس کدامند؟

مجازات های جایگزین حبس پنج نوع می باشند که عبارت اند از:

دوره مراقبت، خدمات عمومی رایگان، جزای نقدی، جزای نقدی روزانه، محرومیت از حقوق اجتماعی.

در ادامه هرکدام از آنها به طور مجزا بررسی می شوند:

دوره مراقبت در مجازات جایگزین حبس

دوره مراقبت دوره ای می باشد که در طی آن محکوم، به حکم دادگاه و تحت نظارت قاضی اجرای احکام به انجام یک یا چند مورد از دستورهای زیر و به میزان معین محکوم می گردد.

  • اقامت یا عدم اقامت در مکان معین
  • حرفه آموزی یا اشتغال به حرفه ای خاص
  • پرداخت نفقه افراد واجب النفقه
  • درمان بیماری یا ترک اعتیاد
  • خودداری از فعالیت حرفه ای مرتبط با جرم ارتکابی با استفاده از وسایل موثر در آن
  • خودداری از تصدی کلیه یا برخی از وسایل نقلیه موتوری
  • گذراندن دوره با دوره های خاص آموزش و یادگیری مهارت های اساسی زندگی یا شرکت در دوره های تربیتی، اخلاقی، مذهبی، تحصیلی یا ورزشی
  • خودداری از ارتباط و معاشرت با شرکا یا معاونان جرم یا دیگر اشخاص از قبیل بزه دیده به تشخیص دادگاه

مدت دوره مراقبت

  • در جرائمی که مجازات قانونی آنها حداکثر سه ماه حبس می باشد، تا شش ماه
  • در جرائمی که مجازات قانونی آنها نود و یک روز تا شش ماه حبس می باشد و جرائمی که نوع و میزان تعزیر آنها در قوانین موضوعه تعیین نشده، شش ماه تا یک سال
  • در جرائمی که مجازات قانونی آنها بیش از شش ماه تا یک سال می باشد، یک تا دو سال
  • در جرائم غیر عمدی که مجازات قانونی آنها بیش از یک سال است، دو تا چهار سال

خدمات عمومی رایگان در مجازات جایگزین حبس

خدمات عمومی رایگان مانند نظافت شهر و… خدماتی است که با رضایت محکوم برای مدت معین به شرح زیر مورد حکم واقع شده و تحت نظارت قاضی اجرای احکام اجراء می شود:

  • در جرائمی که مجازات قانونی آنها حداکثر سه ماه حبس می باشد، تا دویست و هفتاد ساعت
  • در جرائمی که مجازات قانونی آنها نود و یک روز تا شش ماه حبس می باشد و جرائمی که نوع و میزان تعزیر آنها در قوانین موضوعه تعیین نشده، دویست و هفتاد تا پانصد و چهل ساعت
  • در جرائمی که مجازات قانونی آنها بیش از شش ماه تا یک سال می باشد، پانصد و چهل تا هزار و هشتاد ساعت
  • در جرائم غیرعمدی که مجازات قانونی آنها بیش از یک سال است، هزار و هشتاد تا دو هزار و صد و شصت ساعت.

نکات خدمات عمومی رایگان

در خصوص خدمات عمومی رایگان باید نکات زیر را در نظر داشت:

  • ساعات انجام خدمت عمومی برای افراد شاغل بیش از چهار ساعت و برای افراد غیر شاغل بیش از هشت ساعت در روز نمی باشد. در هر حال ساعات ارائه خدمت در روز نباید مانع امرار معاش معمول محکوم گردد.
  • در صدور حکم به ارائه خدمت عمومی میبایست همه ضوابط و مقررات قانونی مربوط به آن خدمت از جمله شرایط کار زنان و نوجوانان، محافظت های فنی و بهداشتی و ضوابط خاص کارهای سخت و زیان آور را در نظر گرفت.
  • دادگاه نمی تواند به بیش از یک خدمت عمومی مقرر در آیین نامه حکم دهد. در هر حال در صورتی که محکوم، به انجام خدمات عمومی، رضایت نداشته باشد مجازات اصلی مورد حکم واقع می شود.
  • قاضی اجرای احکام می تواند بر حسب وضعیت جسمانی و نیاز به خدمات پزشکی یا معذوریت های خانوادگی و مانند آنها، انجام خدمات عمومی را به طور موقت و حداکثر تا سه ماه در طول دوره، تعلیق نماید یا تبدیل آن را به مجازات جایگزین دیگر به دادگاه صادرکننده حکم پیشنهاد کند.

جزای نقدی روزانه در مجازات جایگزین حبس

جزای نقدی روزانه عبارت است از یک هشتم تا یک چهارم درآمد روزانه محکوم که به شرح زیر از وی وصول می شود:

  • ادر جرائمی که مجازات قانونی آنها حداکثر سه ماه حبس می باشد،تا صد و هشتاد روز
  • در جرائمی که مجازات قانونی آنها نود و یک روز تا شش ماه حبس می باشد و جرائمی که نوع و میزان تعزیر آنها در قوانین موضوعه تعیین نشده، یکصد و هشتاد تا سیصد و شصت روز
  • در جرائمی که مجازات قانونی آنها بیش از شش ماه تا یک سال می باشد، سیصد و شصت تا هفتصد و بیست روز
  • در جرائم غیرعمدی که مجازات قانونی آنها بیش از یک سال است، هفتصد و بیست تا هزار و چهارصد و چهل روز
    نکته) محکوم موظف است در پایان هر ماه ظرف ده روز مجموع جزای نقدی روزانه آن ماه را پرداخت کند.

جزای نقدی جایگزین حبس و میزان آن

میزان جزای نقدی جایگزین حبس به شرح زیر است:

  • در جرائمی که مجازات قانونی آنها حداکثر سه ماه حبس می باشد، تا نه میلیون (۹.۰۰۰.۰۰۰) ریال
  • در جرائمی که مجازات قانونی آنها نود و یک روز تا شش ماه حبس می باشد و جرائمی که نوع و میزان تعزیر آنها در قوانین موضوعه تعیین نشده، از نه میلیون (۹.۰۰۰.۰۰۰) ریال تا هجده میلیون (۱۸.۰۰۰.۰۰۰) ریال
  • در جرائمی که مجازات قانونی آنها بیش از شش ماه تا یک سال می باشد، از هجده میلیون (۱۸.۰۰۰.۰۰۰) ریال تا سی و شش میلیون (۳۶.۰۰۰.۰۰۰) ریال
  • در جرائم غیرعمدی که مجازات قانونی آنها بیش از یک سال است، از سی و شش میلیون (۳۶.۰۰۰.۰۰۰) ریال تا هفتاد و دو میلیون (۷۲.۰۰۰.۰۰۰) ریال
  • نتیجه گیری مبحث جایگزین حبس

    بنابراین در یک جمع بندی کلی برای اینکه ببینیم در مورد شخصی آیا می توان به جای حبس به مجازات جایگزین حبس حکم داد یا خیر:

    باید به صورت زیر عمل کنیم

    1. اول باید ببینیم جرمی که شخص مرتکب شده عمدی است یا خیر
    2. در مرحله بعد باید ببینیم میزان مجازات حبس برای آن جرم در قانون چه مقدار است؟
    3. در نهایت باید ببنیم که آیا شخص دارای محکومیت های کیفری به شرح بند الف و ب ماده ۶۶ می باشد یا خیر؟

1- تیرگر فاخری، نریمان، «سیاست جنایی تقنینی ایران و مساعی جهانی برای تحدید مجازات سالب آزادی»، فصلنامه دیدگاههای حقوقی، سال سوم، شماره 11-10، تابستان و پاییز 1377، صص30-28.

2 – ایولاسال، ژان، «جایگزین های سلب آزادی و برآورد ترازنامه اجرای آنها در حقوق فرانسه»، ترجمه علی حسین نجفی ابرندآبادی،مجله تحقیقات حقوقی، شماره 32-31، پاییز و زمستان 1379، صص 278-272.

3 – بولک، برنار، کیفرشناسی، ترجمه علی حسین نجفی ابرندآبادی، تهران، مجد، چاپ هشتم، 1387، صص 7-1.

آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
Leave A Reply

Your email address will not be published.

WeCreativez WhatsApp Support
پشتیبانی آنلاین شماره 1
در دسترس
WeCreativez WhatsApp Support
پشتیبانی آنلاین شماره 2
در دسترس