عقد هبه چیست

0

گاهی شاهد این هستیم که یک شخص به دیگری هدیه ای می دهد ، یعنی مالی را به رایگان به دیگری می بخشد . در عرف به این عمل که پسندیده هم هست ، هدیه دادن گفته می شود . اما در اصطلاح حقوقی این عمل نوعی عقد است که در قانون ، برخی از موضوعات مربوط به آن هم پیش بینی شده است . در اصطلاح حقوقی به این عمل عقد هبه گفته می شود . در این مقاله قصد داریم تا با مفهوم عقد هبه در قانون مدنی بیشتر آشنا شویم . به همین دلیل عقد هبه چیست؟ ارکان عقد هبه و شرایط صحت عقد هبه را مورد بررسی قرار خواهیم داد .

به موجب ماده 795 قانون مدنی ، هبه عقدی است که به موجب آن ، یک نفر مالی را به رایگان به شخص دیگری تملیک می کند و در عوض چیزی دریافت نمی کند . این عقد در اصطلاح حقوقی عقد هبه نام دارد در عرف به چنین امری هدیه دادن گفته می شود .البته نکته مهمی که در این رابطه وجود دارد این است که عقد هبه به دو نوع است . یکی هبه معوض و دیگری هبه غیر معوض است .

ارکان عقد هبه

مرسوم است که برای بررسی کردن عقود ، ابتدا ارکان آن عقد را مورد بررسی قرار می دهند . با این امر ، می توانیم اطلاعات بهتری راجع به آن عقد بدست آوریم . مثلا در عقد هبه ، می توانیم سه رکن را مورد بررسی قرار بدهیم . ارکان عقد هبه عبارت است از :
واهب ؛ شخصی است که مالی را به طور رایگان به شخصی می بخشد .
متّهب ؛ عبارت است از کسی که به موجب عقد هبه مالی را به دست می آورد .
عین موهوبه ؛ عبارت است از مالی که به موجب عقد هبه به مالکیت دیگری در می آید .

اقسام هبه

در قانون مدنی عقد هبه به دو دسته هبه معوض و هبه غیرمعوض تقسیم می گردد:

هبه معوض

در هبه معوض واهب (کسی که مالی را هبه می کند) در ازای مالی که به متهب ( کسی که مال به او بخشیده می شود) هبه می کند شرط می کند که عوضی دریافت کند که این عوض هم می تواند یک مال باشد و هم می تواند انجام یک عمل مشروع باشد.

هبه غیرمعوض

هبه در صورتی غیرمعوض است که واهب (کسی که مالی را به دیگری می بخشد) در ازای مالی که به متهب (کسی که واهب مال را به او هبه می کند) می بخشد عوضی دریافت نکند و چیزی از متهب نخواهد و به صورت رایگان و مجانی مال موهوبه (مالی که بخشیده می شود) را به شخص اعطا نماید.

شرایط قانونی عقد هبه

برای درک این موضوع که هبه دارای چه شرایطی است و جزء عقود لازم یا جایز به شمار می‌آید، باید ابتدا هر یک از عقود لازم و جایز تعریف شوند.

عقد لازم

به عقدی اطلاق می‌شود که در آن هیچ یک از طرف های قرارداد اختیار برهم زدن و فسخ آن را ندارند مگر در مواردی که در آن شرط فسخ ذکر شده باشد.

از جمله عقود لازم می‌توان به عقد بیع (خرید و فروش)، عقد اجاره و … نام برد.

این مطلب را نیز مطالعه کنید:  حبس تعلیقی چیست و شرایط حبس تعلیقی چگونه است؟

عقد جایز

به عقدی گفته می‌شود که در آن هر کدام از دو طرف، در هر زمان که اراده کنند، می‌توانند که آن را لغو و برهم بزنند. عقد وکالت، عقد ودیعه و … از جمله عقود جایز محسوب می‌شوند.

عقد هبه چیست

قانون هبه چیست

برای اینکه عقد هبه قانونا صحیح واقع شود در زیر شرایط قانونی عقد هبه بیان می گردد:

1- شخص زمانی می تواند مال خود را به دیگری هبه کند که دارای اهلیت باشد. یعنی کودک، سفیه و دیوانه نباشد.
2- شخص فقط می تواند مالی که در مالکیت خودش است را هبه کند.
3- هبه زمانی واقع می شود که متهب (کسی که مال به او بخشیده می شود) هبه را قبول کند و مالی که به او هبه شده است را قبض کند (یعنی در تصرف خودش بگیرد). قبض هم می تواند توسط شخص متهب انجام شود و هم از طریق وکیل او. اگر مالی به کودک، دیوانه یا سفیه هبه شود قبض باید از طریق ولی او انجام گردد. علاوه بر این موارد قبض توسط متهب باید با اجازه واهب (کسی که مال را به دیگری می بخشد) انجام شود.
4- اگر مالی که به متهب بخشیده شده است در تصرف او باشد نیاز به قبض مجدد او نخواهد بود.

ابطال هبه

باتوجه به قوانین و مقررات موجود امکان ابطال هبه با شرایطی وجود خواهد داشت که برخی از آنها بیان می گردد:

1- اگر قبل از اینکه قبض و تصرف در مال موهوبه صورت گیرد واهب یا متهب فوت کنند، هبه باطل خواهد بود.
2- زمانی که در هبه نامه جعل صورت گیرد در صورت احراز جعلیت هبه نامه باطل خواهد شد.
3- زمانی که واهب اهلیت نداشته باشد مثلا مجنون باشد، در صورت احرار جنون در زمان انجام هبه، عقد باطل خواهد شد.
4- زمانی که احراز شود مالی که هبه شده متعلق به واهب نبوده است.
5- زمانی که اثبات شود عقد هبه صوری واقع شده است.

موانع رجوع از هبه

عقد هبه یک عقد جایز است و هریک از طرفین می توانند آن را بهم بزنند. اما قانونگذار شرایطی را قرار داده است که در صورت احراز چنین شرایطی امکان رجوع از هبه توسط واهب امکانپذیر نخواهد بود. این شرایط شامل:

1- اگر پدر یا مادر مال خود را به فرزندان خود هبه کنند و یا فرزندان مال خود را به پدر یا مادر هبه کنند هبه قابل رجوع نیست.
2- اگر هبه به صورت معوض واقع گردد و عوض هم تحویل داده شده باشد و یا انجام گردد امکان رجوع از هبه وجود نخواهد داشت.
3- مالی که به متهب هبه شده است از مالکیت او خارج شود چه به صورت اختیاری و چه به صورت قهری. مثلا مال را بفروشد، در رهن بگذارد، ورشکست شود، به دیگری ببخشد.
4- هرگاه در مالی که هبه شده تغییراتی حاصل شود. برای مثال شخص پارچه مبلی که هبه شده را عوض کند.
5- اگر واهب یا متهب فوت کنند، واهب یا وراث واهب حسب مورد امکان رجوع نخواهند داشت.
6- اگر کسی طلبی از دیگری دارد و طلب خود را به شخص بدهکار ببخشد امکان رجوع نخواهد داشت.
7- اگر کسی مالی را تحت عنوان صدقه (یعنی در راه رضای خدا) به دیگری بدهد امکان رجوع نخواهد داشت.

این مطلب را نیز مطالعه کنید:  مجازات ثبت سیم کارت به نام دیگری

رجوع از هبه

در صورتی که هیچ یک از شرایط بخش پیشین برای واهب رقم نخورده باشد، ایشان می تواند به مال موهوبه رجوع کند؛ برای رجوع از هبه ‌نامه، ابتدا واهب بایست اظهارنامه ای در جهت اعلام رجوع خود به مال موهوبه برای متهب ارسال کند و ایشان را دعوت به عودت مال مزبور نمایید.

در صورتی که متهب اهمیتی به اظهارنامه واهب ندهد، واهب باید از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی نسبت به ثبت دادخواست استرداد مال موهوبه اقدام کند. که پس از رسیدگی و تصدیق عقد هبه، و فقدان هیچ یک از شرایط هشت گانه فوق، رأی بر استرداد مال موهوبه صادر می گردد.

 در محکمه نیز یکی از این دو حالت دیده می‌شود: نخست اینکه هبه ثبت شده و دارای سند رسمی است. در این حالت واهب بدون اینکه نیاز باشد هبه را به اثبات برساند درخواست رجوع خود را مطرح می‌کند.

اما دیگری، زمانی است که هبه به صورت رسمی به ثبت نرسیده است. (هبه‌نامه عادی یا هبه شفاهی). در این حالت واهب مکلف است تا در دادگاه نخست انعقاد عقد هبه را به اثبات برساند آنگاه اعلام کند که می‌خواهد از عقد رجوع کند.

پرسشی کلیدی در این جا مطرح می گردد مبنی بر اینکه اگر مردی ملکی را به زنش انتقال دهد و تمامی شرایط رجوع از مال موهوبه را داشته باشد ولی زن پیش از رجوع واهب، نسبت به فروش آن اقدام کرده باشد، تکلیف مال موهوبه چه می شود؟

به مجرد خروج مالکیت متهب بر مال موهوبه حق رجوع واهب ساقط می گردد و مرد دیگر نمی تواند مدعی مبلغ یا مثل آن مال موهوبه شود.

عقد هبه چیست

تفاوت هبه و صلح

عقد صلح و هبه دارای تفاوت هایی هستند که هر یک بیان می گردد:

1- صلح یک عقد لازم است و هیچ یک از طرفین نمی توانند آن را بهم بزنند مگر اینکه شرایط فسخ یا ابطال وجود داشته باشد.
2- صلح یک عقد معوض است یعنی باید دارای عوض باشد اما هبه اصولا یک عقد غیرمعوض است اما می توان در آن شرط عوض کرد.
3- هبه بدون قبض و تصرف واقع نمی شود اما صلح بدون قبض، الزام آور و صحیح است.
4- صلح می تواند جایگزین عقود بسیاری گردد اما هبه یک عقد مشخص شده قانونی است.
5- صغیر و سفیه در هبه می توانند هبه بلاعوض را قبول کنند اما در صلح این امکان وجود ندارد.

هبه نامه رسمی و عادی

به ‌موجب ماده ۴۷ قانون ثبت‌اسناد و املاک، عقد هبه باید در دفترخانه اسناد رسمی به ثبت برسد. در غیراین‌صورت قرارداد  هبه در هیچ‌ یک از ادارات و محاکم پذیرفته نخواهد شد. بر طبق ماده 10 قانون مدنی که مبتنی بر اصل آزادی قرارداد‌ها می باشد هر فردی درصورت داشتن اهلیت می‌تواند اموال خود را با سند رسمی یا عادی به فرد دیگری انتقال دهد اما درصورتی‌که سند عادی و غیر رسمی باشد دارنده‌ی آن باید صحت وقوع عقد را ثابت کند. هبه نامه می‌تواند رسمی و یا غیررسمی و عادی باشد. هبه رسمی دارای سند رسمی است و بر همین اساس امکان تردید و انکار در آن وجود ندارد. بر طبق قانون این سند قابل اعتماد است و هیچ‌کس نمی‌تواند در اصالت و صحت آن تردید کند. در مقابل امکان تردید در صحت هبه‌نامه‌ی غیررسمی و عادی وجود دارد. در صورتی‌که کسی مدعی عدم اعتبار هبه‌نامه‌ی غیررسمی شود، دادگاه موظف است سند مذکور را مورد بررسی و بازبینی قراردهد و اصالت آن را بررسی کند. برای مثال در صورتی‌که مردی قسمتی از زمین خود را بدون هبه نامه‌ی رسمی به همسر خود هبه کند و پس از آن اختلافی در خصوص اصالت هبه نامه‌ی عادی به وجود آید، صحت هبه‌نامه باید توسط دادگاه تائید شود.

این مطلب را نیز مطالعه کنید:  مجازات صیغه بدون اجازه پدر

هبه‌نامه تنها زمانی رسمی است که در دفتر اسناد رسمی ثبت شود. بنابراین هبه‌نامه‌ای که به صورت عادی و یا حتی در بنگاه معاملات ملکی به ثبت می‌رسد رسمی نیست. با این‌وجود این سند عادی درصورتی‌که با رعایت شرایط شکلی آن تنظیم شود قانونی محسوب می‌شود. در مجموع هبه‌نامه‌ی رسمی و غیررسمی هردو معتبر هستند اما ممکن است در یک دعوای حقوقی در خصوص اعتبار هبه نامه‌ی عادی و غیررسمی تردیدی مطرح شود و قابلیت استناد به آن در برخی موارد با مشکل روبرو شود. هبه‌ای که دارای سند محضری باشد به راحتی قابلیت اجرا دارد و دعوای آن در دادگاه مسموع است.

آیا امکان قید شرط برای در نظر گرفتن حق رجوع در عقد هبه وجود دارد؟

در این خصوص نیز تفاوت دیدگاه‌های زیادی بین حقوقدانان و متخصصان علم حقوق وجود دارد ولی به طور کلی تعیین شروطی جهت ایجاد حق رجوع برای واهب در عقد، هیچ تضاد و منافاتی با ذات عقد ندارد و بنابراین نافذ و امکان پذیر می‌باشد.

آیا عقد هبه همواره قالب مناسبی است؟

همانطور که گفته شد تنظیم هبه نامه در برخی مواقع می‌‌تواند یک اقدام مناسب باشد. اما هبه قالب مناسبی برای بسیاری از معاملات نیست چرا که یک عقد مسامحه‌ای و آسان‌گیرانه محسوب می‌شود. در واقع هبه در آن دسته معاملات مصداق دارد که یکی از طرفین یا هر دوی آنها به قصد بخشش یک مال وارد قرارداد می‌شود و کسب سود و منفعت دو طرفه در آن مطرح نیست.

به همین خاطر همواره باید توجه داشت که انتخاب هبه و تنظیم هبه نامه باید با مشورت با وکلا و کارشناسان حقوقی انجام بگیرد تا از ورود زیان ناخواسته به طرفین قرارداد جلوگیری شود.

 

نتیجه گیری

با توضیحات فوق آشنایی نسبی با عقد هبه و شرایط و اقسام آن پیدا نمودید و شرایط رجوع از مال موهوبه برای شما کاملاً تشریح گردید. با توجه به مطالب در می یابیم که عقد هبه جایگاه مهم و مستحکمی در قانون مدنی دارد و بسیاری از حقوقدانان به صورت مشروح و مفصل به تبیین این عقد پرداخته اند.

آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
Leave A Reply

Your email address will not be published.

WeCreativez WhatsApp Support
پشتیبانی آنلاین شماره 1
در دسترس
WeCreativez WhatsApp Support
پشتیبانی آنلاین شماره 2
در دسترس