حق انتفاع چیست؟

0

بهره بردن معنای واژه انتفاع می باشد وحق استفاده نیز معنای معادل آن می باشد. مطرح شدن حق انتفاع هنگامی می باشد که منفعت برنده مال، صاحب و مالک آن مال نمی باشد و این حق با شرایطی و قراردادی به شخص واگذار شده است.

حق انتفاع در ماده 40 قانون مدنی به اینگونه تعریف شده است:

“حق انتفاع حقی می باشد که به سبب آن، شخص اجازه دارد از مالی که در تملک فرد دیگری بوده و یا مالک خاصی ندارد بهره مند شود.”

 حق انتفاع چیست؟

ماده ۴۰ قانون مدنی در تعریف حق انتفاع اعلام داشته است که:«حق انتفاع عبارت از حقی است که بموجب آن شخص می تواند از مالی که عین آن ملک دیگری است یا مالک خاصی ندارد استفاده کند.» همانند اینکه شخصی به برادر نیازمند خود اجازه دهد برای مدتی معلوم یا نامعلوم در ملک وی سکونت نموه و از منافع آن استفاده نماید که در این رابطه برادر نیازمند صرفاً «حق بهره برداری و انتفاع» از ملک ایجاد شده و «مالکیتی» برای ایشان نسبت به منافع ایجاد نخواهد شد و به همین دلیل است که منتفع حق انتقال و واگذار منقعت مال را به دیگری ندارد.

اگر حق انتفاع جهت سکونت در مسکنی باشد آنرا «سکنی» گویند و اگر این حق برای مدت عمر مالک یا منتفع یا شخص ثالث قرار داده شد آنرا «عمری» و اگر برای مدت معینی برقرار شود آنرا «رقبی» و اگر برای این حق مدتی تعیین نشده باشد آنرا «مطلق» دانسته و مالک در هر زمانی حق رجوع دارد و در صورت عدم رجوع مالک، این حق تا زمان فوت مالک استمرار خواهد داشت.

ماده ۴۷ قانون مدنی مقرر داشته است که:«در حبس اعم از عمری و غیره، قبض شرط صحت است.»
به این معنا که تا زمانی که مورد معامله تسلیم طرف نشده عقد محقق نمیگردد. در اصطلاح حقوقی به انان «عقود عینی» گفته می شود همانند رهن، وقف، هبه.

از توجه به مطالب معنونه استنباط می گردد که تفاوت هایی بین «حق انتفاع» و «اجاره» وجود دارد از جمله آنکه در حق انتفاع مالکیتی برای منتفع ایجاد نمی گردد، حال آنکه مستأجر مالک منافع عین مستأجره می شود و دیگر آنکه در عقد اجاره «مدت» می بایست تعیین گردد والا عقد اجاره باطل است، حال آنکه در حق انتفاع تعیین «مدت» ضرورت نداشته و خللی به ارکان ان وارد نمی کند.

لازم به ذکر است که ید منتفع به مال مورد انتفاع امانی بوده و مطابق ماده ۴۸ قانون مدنی :«منتفع باید از مالی که موضوع حق انتفاع است سوء استفاده نکرده و در حفاظت آن تعدی و تفریط ننماید.» و برابر ماده ۴۹ همان قانون :«مخارج لازمه برای نگهداری از مالی که موضوع حق انتفاع است بر عهده منتفع نیست مگر این که خلاف آن شرط شده باشد.» مع الوصف برابر ماده ۵۲ قانون مدنی:« در موارد ذیل منتفع ضامن تضررات مالک است : ۱- در صورتی که منتفع از مال مورد انتفاع سوء استفاده کند. ۲- در صورتی که شرایط مقرره از طرف مالک را رعایت ننماید و این عدم رعایت موجب خساراتی بر موضوع حق انتفاع باشد.»

مطابق ماده ۵۱ مدنی حق انتفاع در موارد ذیل زایل می شود :
۱- در صورت انقضاء مدت
۲- در صورت تلف شدن مالی که موضوع انتفاع است.

انواع حق انتفاع نسبت به زمان برقراری آن

  • عُمری: حق انتفاعی که از طرف مالک برای منتفع(نفع برنده) به مدت عمر خود مالک یا عمر منتفع و یا عمر شخص ثالثی برقرار شده باشد. حال باید توجه نمود از آنجا که بر مبنای عمر یکی از طرفین یا شخص ثالث، قرارداد منعقد می‌گردد به آن حق انتفاع عمری گفته میشود.
  • رُقبی: حق انتفاعی است که به واسطه‌ی مالک برای مدت معینی واگذار می‌گردد، و بستگی به عقیده مالک دارد.
  • حبس مطلق: مدت زمان حق انتفاع در حبس مطلق تعیین نمی‌گردد و این حق به صورت مطلق و بدون درج زمان برقرار می‌شود.
این مطلب را نیز مطالعه کنید:  دیه و ارش - نوع و میزان خسارت دیه در قانون اسلامی

حبس مطلق چنانچه که بیان گردید بدون تعیین مدت برقرار می‌شود و تا زمان فوت مالک برقرار است، ولیکن باید توجه داشت که مالک قبل از فوت حق رجوع دارد زیرا حبس مطلق نوعی عقد جایز است.  مقصود از عقد جایز، عقودی هستند که طرفین قرارداد هر گاه تمایل داشته باشند می‌توانند آن عقد را بر هم زنند (فسخ نمایند).

  • حبس مُؤَبَّد: مدت حق انتفاع معین میشود اما نامحدود و الی الابد (ابدی) است. تفاوت حبس مطلق و حبس مُؤَبَّد در آن است که در حبس مُؤَبَّد راجع به مدت حق انتفاع تعیین تکلیف میشود و زمان الی الابد مقرر میشود، اما در حبس مطلق، زمان برقراری این حق را خاموش میگذارند.

انواع حق انتفاع نسبت به زمان برقراری آن

مدت قانونی حق انتفاع

به موجب ماده 44 قانون مدنی، اگر مالک برای انتفاع مال خود مدتی تعیین نکرده باشد این حق تا زمان فوت او اعتبار دارد. مگر اینکه مالک قبل از فوت نسبت به مال خود رجوع داشته باشد.

جزئیات حق نفع

در ماده 48 قانون مدنی آمده است که شحص دارای حق باید از مال در اختیار گذاشته سوء استفاده نکرده و در محافظت از آن مال کوتاهی نداشته باشد. همچنین در در ماده 49 قانون مدنی به این موضوع اشاره شده است که هزینه لازم برای نگهداری مال مشمول بر حق نفع بر عهده منتفع نیست مگر اینکه بر این موضوع شرط شده باشد. در ماده 50 قانون مدنی نیز ذکر شده که اگر مال مشمول بر حق انتفاع با کوتاهی منتفع دچار آسیب یا از بین نرفته باشد، شخص مسئولیتی در قبال آن نخواهد داشت. برای مثال ملکی که در اختیار شخصی قرار داده شده است در حوادثی مانند زلزله، سیل، رانش زمین و مواردی از این دست نابود شده و یا آسیب ببیند آن شخص هیچ مسئولیتی نخواهد داشت. در ماده 52 نیز آمده که در شرایط زیر، منتفع ضامن جبران متضرر شدن مالک است:

  • در صورت سوء استفاده از مال
  • در صورت عدم رعایت شروط لحاظ شده

پایان حق انتفاع

در موارد متعددی قرارداد حق انتفاع پایان می‌یابد از جمله:
۱. انقضای مدت قرارداد
مثلا در مورد عمری با فوت شخصی که حق انتفاع به مدت عمر او برقرار گشته است یا در وقف با انقراض طبقات موقوف علیهم (افرادی که وقف به آنها اختصاص داده شده است).
۲. تلف مال موضوع حق
اگر مال یا ملک از بین برود، دیگر سببی برای بهره‌برداری منتفع نیست و حق او نیز خود به خود زایل می‌شود؛ اما در صورتی‌که بخشی از مال تلف شود، حق منتفع نسبت به بخشِ درگیرِ مال که هنوز پابرجاست، باقی می‌ماند.
۳. اعراض منتفع از حق خود
اگر منتفع از حق خود بگذرد و آن را اسقاط کند -چه به صورت قرارداد و چه به صورت بیان اراده‌ی مستقیم- قرارداد انتفاع پایان می‌یابد.
۴. فک ملک
این مورد درصورتی رخ می‌دهد که به حکم دادگاه و به موجب قانون ملک یا مال از ملکیت مالک خارج گردد برای مثال ملک ملی اعلام شود.
۵. شرط خیار
زمانی‌که برای مالک حق فسخی در قرارداد پیش‌بینی شده باشد و مالک نیز از آن استفاده کند (تنها در مورد وقف باید اظهار داشت که شرط خیار در آن خلاف ذات عقد است و امکان ندارد)
۶. جلوگیری از اعمال حق در ده سال
اگر ده سال از تاریخ انعقاد قراردادِ برقراری حق انتفاع بگذرد و منتفع نتواند از حق خود استفاده کند، دیگر نمی‌تواند ادعایی بر آن داشته باشد و قرارداد زایل گشته است (در مورد وقف استثنائا مدت مزبور بیست سال است)
پس از پایان حق انتفاع، منتفع دیگر حقی در مال یا ملک ندارد و موظف است موضوع حق را به صاحب آن بازگرداند.

تفاوت حق انتفاع با حق ارتفاق از نظر حقوق ثبت

قانون مدنی حق انتفاع را حقی دانسته که به موجب آن شخص می‌تواند از مالی که عین آن ملک دیگری است یا مالک خاصی ندارد، استفاده کند.
در حق انتفاع، مال در مالکیت شخصی دیگر است و منافع نیز ملک شخص دیگری است و فقط شخص دارای حق انتفاع، حق استفاده و بهره‌برداری از آن را دارد، نه حق مالکیت بر آن.
حق انتفاع یکی از شاخه‌ها و مراتب مالکیت است که طی قراردادی به شخص واگذار می‌شود؛ پس جزء اموال وی محسوب می‌شود.
مال موضوع حق انتفاع دارای دو صاحب حق می باشد:
۱-منتفع، که حق استفاده و بهرهبرداری از عین به او واگذار شده است.
۲- مالک، که صاحب عین است و در اثر قرارداد، سهم بزرگی از حقوق خود را به منتفع واگذار کرده است.

شرائط حق انتفاع

الف) حق انتفاع با عقد و قرارداد ایجاد می‌شود.
ب) موضوع حق انتفاع باید مالی باشد که استفاده از آن موجب از بین رفتن خود مال و عین آن نباشد.
ج) دارنده حق انتفاع (منتفع) باید در حین و زمان عقد موجود باشد.
د) در حق انتفاع، قبض و تسلط منتفع بر مال مورد انتفاع شرط صحت عقد می‌باشد.
با توجه به موارد فوق ، آشکار می شود که حق انتفاع، از حقوق عینی مستقل از ملک محسوب، و از این نظر با حقوق ارتفاقی تفاوت دارد و میتواند مستقلامورد نقل و انتقال واقع شود . ارتفاق در لغت به معنای تکیه کردن بر آرنج، از چیزی یاری گرفتن در رفاقت کردن است. در اصطلاح حقوقی نیز حق ارتفاق عبارت از حق کسی در ملک دیگری است، برای کمال استفاده از ملک خود.
حقوق­دانان در تعریف حق ارتفاق می‌گویند، حق ارتفاق حقی است که به موجب آن صاحب ملکی به اعتبار مالکیت خود، می‌تواند از ملک دیگری استفاده کند. مانند حق عبور، یا ناودان و یا حق داشتن پنجره. مثلا‌ کسی برای آبیاری و یا رفتن به ملک خود، می‌تواند از ملک دیگری عبور نماید. این حق از آثار مالکیت است.

این مطلب را نیز مطالعه کنید:  حقوق اقلیت های قومی

فرق حق انتفاع و اجاره

با وجود شباهت هایی که وجود دارد در پاسخ باید گفت خیر! و این دو با یکدیگر تفاوت دارند. در واقع این دو را می توان بصورت زیر مجزا نمود:

  • در اجاره که به مدت زمان معینی تعیین می شود مالکیت وجود دارد اما در انتفاع صرفا حق بهره برداری محدود.
  • برای اجاره مبلغی تعیین می شود اما برای انتفاع ممکن است عوضی تعیین نشده باشد.
  • در اجاره امکان اینکه نوع بهره برداری بصورت اجاره به غیر باشد وجود دارد اما در انتفاع خیر.

فرق مالکیت منافع و حق انتفاع

فرق مالکیت منافع و حق انتفاع

بین مالکیت منافع و حق انتفاع شباهت زیادی وجود دارد اما از نظر ماهیت و عملی نباید آن دو را یکسان شمرد. بر اساس ماده ۴۰ قانون مدنی:
«حق انتفاع عبارت از حقی است که به موجب آن شخص میتواند از مالی که عین آن ملک دیگری است یا مالک خاصی ندارد، استفاده کند.»
در مالکیت منافع، ذره‌های منفعت در ملک صاحب آن به وجود می‌آید اما در حق انتفاع، منفعت به مالک عین تعلق دارد و در ملک او هم به وجود می‌آید و صاحب حق فقط می‌تواند از آن متنفع شود. به عنوان مثال، در اجاره، مستاجر در اثر عقد، مالک منافع عین مستاجره می‌شود و بر طبق قاعده می‌تواند آن را به دیگری منتقل کند اما در حق سکنی، صاحب حق، مالک منافع نیست تا حق تصرف در آن را داشته باشد و به همین جهت، اجاره ملکی که موضوع حق انتفاع قرار گرفته، از طرف صاحب حق نیز درست نیست، مگر اینکه مقصود از اجاره واگذاری اصل حق باشد. به بیان دیگر مالکیت منفعت، حقی کامل است که امتیازهای مالکیت را دارد؛ در حالی که حق انتفاع به آن حد کمال نرسیده و صاحب آن تنها از حق استعمال و انتفاع بهره‌مند است.

تکالیف منتفع بعد از عقد قرارداد

منتفع باید در حد معقول و عرف و طبق روش و معیاری که مالک تعیین نموده از حق خویش از مال یا ملک استفاده نماید. همچنین مصرف مال را تغییر ندهد، برای مثال اگر حق انتفاع از ثمرات باغ سیب به او واگذار شده، نباید درخت پرتقال در آن بکارد تا محصول پرتقال برداشت کند.
منتفع باید از مال یا ملک مورد نظر حفاظت کند و از اعمالی که به آن زیان می‌رساند اجتناب کند.
منتفع نسبت به مخارج و هزینه‌هایی که برای بهره‌وری و سود بردن از مال یا ملک لازم باشد، شخصا مسئول است و مالک در این‌باره تکلیفی ندارد (مالک نیز در جایگاه خود نسبت به مخارجی که برای نگهداری از اصل مال یا ملک نیاز باشد مسئول است).

این مطلب را نیز مطالعه کنید:  عفو چیست و چه شرایطی دارد ؟

سوالات متداول در رابطه با انتفاع

1- پایان یافتن حق انتفاع چگونه می باشد ؟

حق انتفاع در صورت تمام شدن مدت آن و همچنین تلف مالی که از منافع آن استفاده می شود از بین می رود که در این باره در مقاله به طور مفصل صحبت شده است .

2- حق انتفاع عمری چیست ؟

حق انتفاع عمری ، حق انتفاعی است که زمانش اندازه مدت عمر یک شخص قرار داده می شود که اطلاعات دقیق تر در متن مقاله گفته شده است .

3- تفاوت حق انتفاع عمری و رقبی چیست ؟

حق انتفاع عمری مدت مشخص ندارد ، بلکه هر چقدر فرد مورد نظر زنده بماند ، حق انتفاع هم برقرار است . اما حق انتفاق رقبی مدت مشخص دارد ، مثلا یکسال که اطلاعات کامل در متن مقاله نوشته شده است .

آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
Leave A Reply

Your email address will not be published.

WeCreativez WhatsApp Support
پشتیبانی آنلاین شماره 1
در دسترس
WeCreativez WhatsApp Support
پشتیبانی آنلاین شماره 2
در دسترس