جرم کلاهبرداری اینترنتی

0

تالیف: محبوبه شاحسینی

کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم‌شناسی

عضو هیات مدیره موسسه حقوقی رهپویان آتی‌نگر

 

مقدمه

امروزه و با گسترش استفاده از اینترنت بسیاری از مسائل واقعی یا سنتی گذشته دارای مصادیق اینترنتی شده‌اند. به همین دلیل هم هست که مرتب با ترکیباتی مانند خرید یا فروش اینترنتی یا دوره‌های آموزشی آنلاین مواجه می‌شویم. در این میان اما یکی از جالب‌ترین ترکیبات عبارت کلاهبرداری اینترنتی است. آشنایی با این مقوله برای کار در فضای اینترنت از ضروریات است. همچنین دانستن مصادیق و تعریف جرم کلاهبرداری اینترنتی می‌تواند در شناسایی مجرمان اینترنتی به ما کمک کند تا بتوانیم از ضرر و زیان‌های ناشی از آن برای خود و اطرافیانمان جلوگیری کنیم.

می‌دانیم که فضای اینترنت در مقایسه با فضای واقعی قابلیت بیشتری برای کلاهبرداری دارد و همین مساله باعث شده است که مراجع قضایی برای پیشگیری از این جرائم به تدابیر ویژه‌ای بیاندیشند.

جرائم رایانه‌ای عموما به جرائمی اطلاق می‌شود که به نوعی مرتبط با تجارت الکترونیک هستند و ارتباط بین جرم و قربانی تحت یک شبکه اینترنتی انجام می‌شود. و اما برای دانستن تعریف جرم کلاهبرداری اینترنتی بهتر است که جرم کلاهبرداری به طور کلی تعریف شود.

کلاهبرداری چیست و ارکان آن کدام است؟

کلاهبرداری در یک تعریف کلی و ساده عبارت است از بردن مال دیگری از طریق توسل توام با سوءنیت به وسایل یا عملیات متقلبانه. آنچه در این تعریف مستتر است این است که برای تحقق این جرم، توسل به وسایل متقلبانه در جهت فریب مالباخته ضرورت دارد و به بیان دیگر کلاهبردار باید مرتکب «مانور متقلبانه» شود.

نکته‌ای که باید به آن توجه کنید این است که همین عبارت «مانور متقلبانه» در تعریف جرم کلاهبرداری است که تشخیص آن را دشوار می‌کند. خیلی‌ها تصور می‌کنند مثلا اگر کسی با دادن یک وعده‌ی واهی از طریق یک دروغ ساده، مال آنها را ببرد، آن شخص کلاهبردر و عمل او کلاهبرداری محسوب می‌شود، در حالی که صرف گفتن یک دروغ ساده، نمی‌تواند «مانور متقلبانه» تلقی شود.

کلاهبرداری جزو جرایم مقید است و بنابراین شرط تحقق آن حصول نتیجه خاص «بردن مال دیگری» می‌باشد. بردن مال دیگری هم مستلزم تحقق دو چیز می‌باشد:

  1. ورود ضرر مالی به قربانی
  2. انتفاع مالی کلاهبردار یا شخص مورد نظر او

جرم کلاهبرداری از جمله‌ی جرایمی است که دارای تنوع بسیار بالایی است در قالب‌های مختلفی صورت می‌گیرد اما رایج‌ترین و بیشترین موارد کلاهبرداری در قالب معاملات است.

عناصر تشکیل‌دهنده ارکان جرم کلاهبرداری

برای شکل‌گیری جرم کلاهبرداری مانند بسیاری از دیگر جرایم سه عنصر قانونی، مادی و معنوی مورد نیاز است.

عنصر قانونی در ارکان جرم کلاهبرداری

ارکان جرم کلاهبرداری، ماده 1 قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشا، اختلاس و ارکان جرم کلاهبرداری مصوب مجمع تشخیص مصلحت نظام در تاریخ ۱۵ آذر سال ۱۳۶۷ به انضمام دو تبصره‌ی آن می‌باشد. که در صورت تمایل به جزئیات آن می‌توانید این ماده قانونی را مطالعه نمایید.

عنصر مادی در ارکان جرم کلاهبرداری

عنصر مادی در ارکان جرم کلاهبرداری را می‌توان در دو عنوان «رفتار مادی» و «اوضاع و احوال و شرایط ضروری برای تحقق‏ کلاهبرداری» بررسی نمود:

الف) رفتار مادی: رفتار مجرمانه در جرم کلاهبرداری، به صورت‏ فعل مثبت تحقق می‌یابد. توجه کنید که در اینجا منظور از فعل مثبت، فعلی نیست که دارای ارزش‌های اخلاقی است بلکه در این تعریف فعل مثبت در مقابل ترک فعل به معنای انجام دادن یک عمل در مقابل امتناع یا سرباززدن از انجام یک عمل است.

در نتیجه ترک فعل حتی اگر با‏ سوءنیت هم همراه باشد، باز هم عنصر مادی جرم کلاهبرداری‏ در نظر گرفته نمی‏شود. مثلا شخصی را در نظر بگیرید که با کمک وسایل متقلبانه‌‌ای، خود را فرد بانفوذی معرفی می‌کند و موجب فریب بزه‌دیده‏ شده و از این طریق مبلغی از او دریافت می‌کند. در صورتی که این شخص به هیچ عنوان،‏ چنین شخصیتی نداشته و با فعلی مثبت، و با فریب پولی به دست آورده است. در چنین شرایطی می‌توان گفت که شخص مورد نظر مرتکب‏ کلاهبرداری شده است.

ب) اوضاع و احوال و شرایط ضروری برای تحقق‏ کلاهبرداری

این مطلب را نیز مطالعه کنید:  مریم شاه مرادی وکیل پایه یک دادگستری عضو کانون وکلای مرکز

برای تحقق‏ کلاهبرداری سه شرط حایز اهمیت است که عبارتند از:

تقلبی بودن وسایلی که کلاهبردار از آنها به منظور فریب‏ دیگری / دیگران استفاده می‌کند.

فریب خوردن قربانی با این شرط که او از متقلبانه بودن وسایل مطلع نباشد.

مال برده‌شده متعلق به دیگری / دیگران باشد.

عنصر روانی در ارکان جرم کلاهبرداری

برای تشکیل ارکان جرم کلاهبرداری عنصر سومی هم مورد نیاز است و آن عنصر روانی است. به عنصر روانی گاهی اوقات «سوء نیت» هم اطلاق می‌شود.

سوء نیت را می‌توان به دو نوع سوء نیت‌ عام و سوء نیت خاص تقسیم نمود. سوء نیت عام در جرم کلاهبرداری به این معنا است که مرتکب قصد ارتکاب اعمال مادی فیزیکی ذکر شده را داشته باشد، در واقع به بیان دیگر مرتکب باید در توسل به وسایل متقلبانه، عامد باشد. سوء نیت خاص هم به معنای قصد داشتن برای بردن مال دیگری / دیگران از طرف مرتکب است.

تعریف جرم کلاهبرداری اینترنتی

حالا با دانستن کلیاتی در مورد تعریف جرم کلاهبرداری و ارکان آن بهتر می‌توانیم جرم کلاهبرداری اینترنتی را تعریف نماییم.

همانطور که در ابتدای بحث هم عنوان شد، فضای اینترنت فضایی است که با روش‌های گوناگون و پیچیده امکانات فراوانی برای کلاهبرداران فراهم می‌کند. بنابراین جرم کلاهبرداری اینترنتی را باید به صورت ویژه مورد ملاحظه قرار داد. دقیقا به همین دلیل است که قانون‌گذار در مواد 13 قانون جرائم رایانه‌ای مصوب 1388 و ماده 67 قانون تجارت الکترونیک مصوب 1382 به مبحث کلاهبرداری اینترنتی پرداخته است. این ماده های قانونی به شرح زیر هستند:

ماده 13 قانون جرائم رایانه ای مصوب 1388 برابر با ماده 741 قانون تعزیرات

«هرکس به طور غیرمجاز از سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی با ارتکاب اعمالی از قبیل: وارد کردن، تغییر، محو، ایجاد یا متوقف کردن داده‌ها یا مختل کردن سامانه، وجه یا مال یا منفعت یا خدمات یا امتیازات مالی برای خود یا دیگری تحصیل کند؛ علاوه بر رد مال به صاحب آن، به حبس از یک تا پنج سال یا جزای نقدی از بیست میلیون (20.000.000) ریال تا یکصد میلیون (100.000.000) ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.»

ماده 67 قانون تجارت الکترونیک مصوب 1382

«هر کس در بستر مبادلات الکترونیکی با سوء استفاده و یا استفاده غیر مجاز از داده پیام‌ها، برنامه‌ها و سیستم‌های رایانه‌ای و وسایل ارتباط از راه دور و ارتکاب افعالی نظیر ورود، محو، توقف داده پیام، مداخله در عملکرد برنامه یا سیستم رایانه‌ای و غیره دیگران را بفریبد و یا سبب گمراهی سیستم‌های پردازش خودکار و نظایر آن شود و از این طریق برای خود یا دیگری وجوه اموال یا امتیازات مالی تحصیل کند و اموال دیگران را ببرد مجرم محسوب و علاوه بر رد مال به صاحبان اموال به حبس از یک تا سه سال و پرداخت جزای نقدی معادل ماخوذه محکوم می‌شود.»

مصادیق جرم کلاهبرداری اینترنتی

در ماده‌ی قانونی که در پاراگراف‌های قبل به آن اشاره شد، قانون‌گذار مصادیقی برای رفتار‌هایی که به‌وسیله آن‌ها جرم کلاهبرداری رایانه‌ای محقق می‌شود را عنوان کرده است.

بر اساس آن ماده‌های قانونی به بیان ساده می‌توان گفت که در کلاهبرداری اینترنتی کلاهبردار از طریق وارد کردن، تغییر دادن، محو یا ایجاد کردن داده‌ها یا مختل کردن سامانه و مواردی از این دست مالی را تصاحب می‌کند. به بیان دیگر کلاهبردار، مال یا منفعتی را با استفاده متقلبانه از رایانه کسب می‌کند.

مثال‌های زیر به ترتیب وارد کردن، تغییر، محو، ایجاد یا متوقف کردن داده‌ها و مختل کردن سامانه را با ذکر مثال توضیح می‌دهند.

  • وارد کردن داده

منظور از ورود، همان وارد کردن اطلاعات به رایانه برای پردازش است. به عنوان مثال شخصی را در نظر بگیرید که کارت عابر بانک شخص دیگری را برمی‌دارد و با واردکردن رمز آن در دستگاه خودپرداز، حساب او را خالی می‌کند؛ چنین شخصی مرتکب جرم کلاهبرداری رایانه‌ای با وارد کردن داده شده است.

  • تغییر داده

تغییر داده هم شامل انواع تغییرات جزیی و کلی در داده‌های افراد می‌شود. مثلا فردی ممکن است در داده‌های حساب بانکی خود تغییر ایجاد کند و از این طریق قسط پرداخت نشده به صورت قسط پرداخت شده نمایش داده می‌شود. چنین شخصی مرتکب جرم کلاهبرداری رایانه‌ای با تغییر داده شده است.

  • محو داده

منظور از محو داده حذف دائمی اطلاعات است به شکلی که دیگر امکان بازیابی مجدد اطلاعات وجود نداشته باشد. مثلا یک فرد ممکن است سند بدهکاری خود به بانک را از بین ببرد. چنین شخصی مرتکب جرم کلاهبرداری رایانه‌ای با محو داده شده است.

  • ایجاد داده

ایجاد داده رفتاری درست برعکس محو داده است؛ به بیان دیگر فرد داده‌ای که وجود نداشته‌است را ایجاد می‌کند. مثلا اگر شخصی اطلاعات خود را به طور غیرمجاز وارد سامانه طرح ترافیک کند و یا موجودی غیرواقعی در حساب خود نشان دهد، مرتکب جرم کلاهبرداری رایانه‌ای با ایجاد داده شده است.

  • متوقف کردن داده

متوقف کردن داده به قطع کردن جریان دسترسی به اطلاعات گفته می‌شود. رایج‌ترین شیوه‌ی این نوع کلاهبرداری در انتقال وجه یا مال از یک حساب به حساب دیگر رخ می‌دهد. به این شکل که در هنگام انتقال وجه و در فاصله‌ی زمانی کوتاهی که وجه از حساب شخص الف خارج شده و هنوز به حساب شخص ب وارد نشده است، داده‌ها متوقف می‌شوند و فرد کلاهبردار، وجه را وارد حساب خود کند

  • مختل کردن سامانه

و در پایان مختل کردن سامانه به سیستم و دستگاهی است که داده‌ها در آن پردازش می‌شوند، مربوط می‌شود. کلاهبردار اینترنتی یا رایانه‌ای در خود سیستم رایانه‌ای و نه داده‌های آن اختلال ایجاد می‌کند و از این طریق برای خود سود و منفعت مالی کسب می‌کند.

این مطلب را نیز مطالعه کنید:  انتقال مال غیر در حکم کلاهبرداری

تفاوت کلاهبرداری سنتی با کلاهبرداری اینترنتی

بارزترین تفاوتی که بین کلاهبرداری سنتی و کلاهبرداری اینترنتی وجود دارد مربوط به محیط ارتکاب جرم است. همانطور که واضح است محیط ارتکاب جرم در کلاهبرداری سنتی یک محیط واقعی یا فیزیکی مانند بانک، یک محیط اداری، یک فروشگاه، و مواردی از این دست است در حالی که محیط ارتکاب جرم کلاهبرداری اینترنتی یک فضای مجازی – اینترنت – است.

یکی دیگر از تفاوت‌های کلاهبرداری سنتی و کلاهبرداری اینترنتی عنصر مادی در کلاهبرداری اینترنتی یا به طور دقیق‌تر وسایل ارتکاب جرم است که عبارت است از مواردی مانند وارد کردن داده‌ها، تغییر داده‌ها، محو داده‌ها، ایجاد داده‌ها، متوقف کردن داده‌ها و مختل کردن سامانه. لازم به ذکر است که مصادیق عنصر مادی در کلاهبرداری اینترنتی می‌توانند غیر از موارد ذکر شده نیز باشند.

همچنین عنصر روانی در ارکان جرم کلاهبرداری اینترنتی نیز متفاوت است؛ می‌توان گفت که سوء نیت فرد در این مورد شامل عمد در رفتار فیزیکی، علم به غیر مجاز بودن اقدام و قصد تحصیل نتیجه است. به عبارت دیگر فرد به اینکه مالی را بدون آنکه حقی در آن داشته باشد از دیگری می‌رباید، آگاه است.

تفاوت دیگر بین کلاهبرداری سنتی و کلاهبرداری اینترنتی در روبه رو شدن بزهکار و بزه‌دیده است؛ در کلاهبرداری سنتی باید بزهکار و بزه‌دیده با هم روبه‌رو شوند و بزه‌دیده با توسل بزه‌کار به وسایل متقلبانه فریب می‌خورد و مالش از دست می‌رود در حالی که در کلاهبرداری اینترنتی این دو با هم رو‌به‌رو نمی‌شوند بلکه با استفاده متقلبانه از رایانه جرم صورت می‌گیرد.

تشخیص کلاهبرداری سنتی از کلاهبرداری اینترنتی

همانطور که می‌دانید فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی می‌توانند به عنوان ابزاری برای ارتکاب جرم کلاهبرداری سنتی هم مورد استفاده قرارگیرند. به این معنا که مجرمین می‌توانند از این ابزار برای انجام مانورهای متقلبانه در جهت فریب افراد استفاده کنند و اقدام به کلاهبرداری سنتی کنند. در چنین مواردی پرونده کلاهبرداری در پلیس آگاهی مورد رسیدگی قرار می‌گیرد و پلیس فتا تنها به‌عنوان همکار در کنار پلیس آگاهی عمل خواهد کرد.

نکته‌ای که باید به آن توجه کرد این است که متاسفانه به دلیل برداشت ناصحیح از مفهوم جرم کلاهبرداری رایانه‌ای یا اینترنتی اغلب کلاهبرداری‌های سنتی به این شکل به‌عنوان کلاهبرداری رایانه‌ای تلقی می‌شوند. در حالی که برای جرم کلاهبرداری اینترنتی یا رایانه‌ای تنها استفاده از ابزار رایانه برای اغفال بزه‌دیده کافی نیست، بلکه باید حتما مصادیقی از وارد کردن، تغییر، محو، ایجاد یا متوقف کردن داده‌ها یا مختل کردن سامانه مطرح باشد.

این مطلب را نیز مطالعه کنید:  مطالبه مهریه از ورثه

شیوه و شگردهای کلاهبرداری اینترنتی:

همانطور که قبلا هم توضیح داده شد، جرم کلاهبرداری اینترنتی به شیوه‌های بسیار متنوعی صورت می‌گیرد و این شیوه‌ها نیز روز به روز در حال پیشرفت هستند، با این همه می‌توان شیوه‌های زیر را به عنوان رایج‌ترین شگردهای کلاهبرداری اینترنتی فهرست کرد:

فیشینگ (phishing)

حراج آنلاین

از طریق چت

از طریق اعلام برنده شدن در قرعه‌کشی

از طریق فروش اعتبارات

از طریق ارسال نامه اینترنتی (ایمیل)

از طریق آگهی تبلیغات

حمله‌های کلاهبرداری اعتبارسنجی

روش‌های متداول کلاهبرداری اینترنتی

برخی روش‌های کلاهبرداری به دلیل کثرت استفاده، بسیار معروف شده‌اند. آشنایی با این روش‌های متداول می‌تواند به شما برای طعمه نشدن کمک کند:

  1. کلاهبرداری نیجریه‌ای: اولین روش که همانطور که دیدید به کلاهبرداری نیجریه‌ای معروف است، خود با روش‌های مختلف و متنوع صورت می‌گیرد. در مهم‌ترین این شیوه‌ها کلاهبرداران به ایمیل تجار و بازرگانان نفوذ کرده و ایمیل یکی از طرفین معامله (اغلب خریدار) را هک می‌کنند. سپس با ارسال پیام‌های فریبنده، خریدار را وادار می‌کنند که وجوه کلانی را به حساب‌های اعلامی خود واریز نماید. خریدار تصور می‌کند که با فروشنده اصلی در حال تبادل نامه الکترونیکی است و بنابراین وجوهی را به حساب‌های مذکور واریز می‌نماید.
  2. یکی دیگر از روش‌های کلاهبرداری نیجریه‌ای به این شکل صورت می‌گیرد که کلاهبردار، کاربران را با این عنوان که قصد دارد وجوهی را از یک کشور ثالث (که اغلب آفریقایی است) به کشور وارد نماید و فقط به یک شماره‌حساب احتیاج دارد فریب می‌دهند. سپس با اخذ وجوهی از کاربر فریب‌خورده و تحت عنوان مالیات وجه واریزی پنهان می‌شود. در این روش اکثر ایمیل‌ها از خارج از کشور ارسال می‌شوند.
  3. فریب در پیشنهاد کاری
  4. سوءاستفاده از نام و شهرت چهره‌های معروف فرهنگی-هنری یا ورزشی
  5. سوءاستفاده از طریق شبکه‌های اجتماعی با ایجاد صفحات مختلف با نیت کلاهبرداری
  6. سوءاستفاده از احساسات کاربران تحت پوشش نیت خیرخواهانه
  7. کلاهبرداری از زنان و دختران با ایمیل‌های فریبنده و ازدواج اینترنتی

پیشگیری از کلاهبرداری اینترنتی و انواع آن

مانند موارد دیگر در مورد کلاهبرداری اینترنتی هم هوشیاری و هوشمندی شما مهم‌ترین عامل برای جلوگیری از این است  طعمه‌ی جرم کلاهبرداری اینترنتی شوید. عامل مهم دیگر افزایش آگاهی در مورد مصادیق و روش‌های این نوع کلاهبرداری است. علاوه بر این دو عامل، عوامل دیگری هم در پیشگیری از کلاهبرداری اینترنتی موثر هستند که می‌توان آنها را در دو دسته‌ی کلی پیشگیری کیفری و پیشگیری غیر کیفری طبقه‌بندی کرد: برخی از مهم‌ترین آنها را در ادامه می‌بینید:

  • پیشگیری غیر کیفری از کلاهبرداری اینترنتی
  • پیشگیری وضعی از طریق اعمال تدابیر فنی و سلب فرصت و ابزار ارتکاب جرم و حفاظت از سیستم‌ها
  • پیشگیری اجتماعی از طریق آموزش کاربران و جلوگیری از بروز و شکل‌گیری انگیزه مجرمانه
  • پیشگیری کیفری از کلاهبرداری اینترنتی
  • پیشگیری واکنشی عام از طریق رعب‌انگیزی و عبرت‌آموزی
  • پیشگیری واکنشی خاصاز طریق اعمال کیفر بر فرد بزهکار برای جلوگیری از تکرار جرم

مجازات جرم کلاهبرداری اینترنتی

همانطور که در قسمت تعریف جرم کلاهبرداری اینترنتی (یارانه‌ای) و در متون ماده 13 قانون جرائم رایانه ای مصوب 1388 برابر با ماده 741 قانون تعزیرات و ماده 67 قانون تجارت الکترونیک مصوب 1382 هم دیدید، می‌توان مجازات جرم کلاهبرداری اینترنتی را به این شکل خلاصه نمود:

  • رد مال به صاحب آن
  • حبس از یک تا پنج سال
  • جزای نقدی از بیست میلیون (20.000.000) ریال تا یکصد میلیون (100.000.000) ریال
  • حبس از یک تا سه سال
  • پرداخت جزای نقدی معادل ماخوذه

بسته به نوع و شرایط ارتکاب جرم هر یک از موارد بالا یا ترکیبی از آنها ممکن است توسط قاضی برای مجازات فردی که ارتکاب او به کلاهبرداری اینترنتی به اثبات رسیده است، تعیین شود.

موسسه حقوقی مهاجرتی رهپویان مهاجر آتی نگر در دو زمینه حقوقی و مهاجرتی فعالیت  می‌کتد؛ کارشناسان موسسه حقوقی رهپویان آتی نگر در زمینه‌های مختلف حقوقی شما را راهنمایی می‌کنند و متخصصین امور مهاجرتی نیز در موسسه مهاجرتی رهپویان مهاجر آماده‌ی ارائه‌ی انواع مشاوره‌ها در زمینه‌های مختلف مهاجرتی به خصوص اخذ اقامت دائم کانادا و استرالیا هستند.

 

 

آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
Leave A Reply

Your email address will not be published.

WeCreativez WhatsApp Support
پشتیبانی آنلاین شماره 1
در دسترس
WeCreativez WhatsApp Support
پشتیبانی آنلاین شماره 2
در دسترس